جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
مَمْرَز فراوان ترین درخت جنگلهای شمال
ساعت ٧:٥۸ ‎ق.ظ روز جمعه ٢٦ امرداد ۱۳۸٦  

 

 ممرز، با نام علمی Carpinus betulus درختی است از تیره فندق (Corylaceae)   یا   تُوس  (Betulaceae) که در حدود ‪ ۳۰‬درصد تعداد و حجم درختان جنگل‌های شمال را تشکیل می‌دهد و از این نظر، نخستین گونه درختی محسوب می‌شود.

این درخت از ارتفاعات پایین جنگل‌های شمال تا ارتفاع ۱۷۰۰ ‬متری از سطح دریا دیده می‌شود و در کلِ جنگل‌های شمال، از آستارا در استان گیلان تا گُلی‌داغ در استان گلستان پراکنده است.

به گفته کارشناسان ، بذردهی فراوانِ هرساله و قدرت بالای سازگاری‌این گونه با محیط های مختلف، توان رقابت آن را با درختان دیگر بالاتر برده است.

یکی از کارشناسان ارشد سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور در این‌باره به خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت: ممرز، نیمه سایه پسند است و بذر بالدار آن به راحتی منتقل می‌شود.

"بهرام دِلفان‌اباذری" افزود : در ایران ، ممرز فقط در جنگل‌های خزری و جنگل‌های اَرَسباران (آذربایجان شرقی) می‌روید و بهترین رویش و ریخت را در مرکز استان مازندران دارد.

وی بیان داشت: این گونه، بیشتر با توسکا، افرا، راش و بلوط تشکیل تیپ و جامعه گیاهی می‌دهد و به طور کلی خاک‌های نیمه‌عمیق و عمیق و خنک را که ظرفیت نگهداری آب بالایی داشته باشد، می‌پسندد.

دِلفان اباذری ادامه داد: هرچه خاک از حالت قلیایی به اسیدی تغییرمی‌کند، توده‌های ممرز بهتر می‌شوند ولی حالت اسیدی خاک اگر از حدی بیشتر شود برروی رشد این درخت تاثیر منفی می‌گذارد.

کارشناس ارشد سازمان جنگل‌ها، مراتع وآبخیزداری کشورافزود: به دلیل زادآوری گسترده‌ای که ممرز دارد، در جنگل کاری‌ها، نهال آن کاشته نمی‌شود ولی‌در برخی مناطق، با خراش سطحی خاک، استقرار بذر آن تسهیل می‌گردد.

وی گفت: بذر ممرز خوراک پرندگان می‌شود ولی چون تعداد آن زیاد است و توان رویش مطلوبی دارد، به تکثیر این درخت ضرر خاصی وارد نمی‌شود.

دلفان‌اباذری با بیان این که اگر آب و هوا مساعد باشد ، بذر دهی ممرز افزایش می‌یابد، گفت: برگ این درخت، مطلوب دام است و از گونه‌های خوش خوراک برای دام محسوب می‌شود.

وی اضافه کرد: در مناطق «میان‌ْبَند» جنگل و در شروع فصل پاییز، دامداران شاخه‌های جوان ممرز را قطع و خشک می‌کنند و بر روی تاج درخت یا در انبار نگه می‌دارند تا در فصل زمستان که کمبود علوفه دارند، آن را به دام و به ویژه بره بدهند.

این کارشناس ارشد سازمان جنگل‌ها و مراتع ادامه داد: به همین دلیل، ممرز در حاشیه دامداری‌ها و آبادی‌ها کمتردیده می‌شود که نتیجه همین تخریب‌ها است.

دلفان‌اباذری درباره استفاده‌هایی که از این درخت می‌شود،گفت: زغال ممرز، مرغوب است و دامداران آن را ترجیح می‌دهند و از آنجا که چوب آن الیاف بلند دارد برای کاغذسازی مناسب است و چون سفید رنگ است هزینه رنگ‌بَری ندارد.

وی اظهارداشت: عمرممرز در مقایسه با دیگر درختان جنگل‌های شمال، کم  و زیر ‪ ۱۵۰‬سال است ولی وجود آن در راشستان‌ها باعث افزایش کیفیت چوب راش می‌شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که میانگین قطر درختان ممرز در جنگل‌های شمال ‪۴۰‬ تا ‪ ۴۵‬سانتی متر و مانند گونه‌های راش و بلوط است.

همچنین به طور متوسط در هرهکتاراز این جنگل‌ها ‪ ۶۰‬اصله درخت ممرز وجود دارد که این رقم در راش و بلوط، به ترتیب ‪ ۴۸‬و ‪ ۱۵‬است. این آمار حاکی از گستردگی زیاد ممرز در مناطق وسیعی از جنگل‌های شمال و ضرورت توجه ویژه به این گونه است.

کارشناس صنایع چوب سازمان جنگل‌ها، مراتع وآبخیزداری کشور درباره ویژگی چوب ممرز گفت: چوب این درخت به رنگ سفید مایل به کرم است و آوندهایی ریز و پراکنده دارد.

"یدالله حسین‌پور"  افزود: به‌همین دلیل ، چوب ممرز "پراکنده آوند" محسوب می‌شود و دوایر سالیانه آن پهن است و چوب بهاره و تابستانه آن اختلاف رنگ محسوسی ندارد.

وی  ادامه داد: چوب ممرز، نیمه سنگین  با  چگالی چوبِ سبز  ‪  ۱/۰۵‬گرم برسانتی مترمکعب و چگالی بحرانی ‪ ۰/۶۸‬گرم بر سانتی مترمکعب و رطوبت چوب سبز ‪۵۰‬ درصد است.

حسین‌پور بیان داشت: چوب این درخت ، نیمه سخت تا سخت با «هَم‌کشیدگی» زیاد است و زیاد ترک می‌خورد وبه دلیل داشتن الیاف پیچ در پیچ، خاصیت شکاف خوری آن کم و کار باآن مشکل است.

این کارشناس صنایع چوب افزود: مقاومت چوب ممرز درمقابل ساییدگی زیاد و برای کف‌پوش‌ها و ابزارهای چوبی که باید در برابر ساییدگی مقاوم باشند، مناسب است.

وی گفت : دوام طبیعی چوب این گونه جنگلی، متوسط و قابلیت آغشتگی آن خوب است و ازاین رو در صنعت تراورس راه‌آهن با چوب راش مقایسه می‌شود.  هر چند ارزش کمتری دارد.

حسین‌پور اظهارداشت: از چوب ممرز درساخت فیبر، ‪ ، MDF‬کاغذ، واگن، اتاق کامیون، قالب کفش، ماکو و ماسوره استفاده می‌شود.

کارشناسان جنگل می‌گویند: ممرز در مزارع و نزدیک دام‌سراهای شمال که محیط باز است، به صورت تک درخت دیده می‌شود و در چنین مکان‌هایی قدرت رقابت بیشتری دارد.

این درخت به دلیل داشتن پوست نازک ، حساسیت کمی به صاعقه دارد و آن را از خود عبور می‌دهد و جزء گونه‌هایی محسوب می‌شود که در ابتدای بهار سبز می‌شوند. ممرز درختی  نیمه نم پسند  است  که  نسبت به  دیگر  گونه‌های جنگل های شمال، حرارت زیادی می‌خواهد و ریشه‌ای افشان دارد.

این گونه از ‪ ۲۰‬ـ ‪ ۴۰‬سالگی، همه ساله یا حداکثر یک سال در میان، بذر می‌دهد.

با این اوصاف به نظر می‌رسد به دلیل در معرض انقراض نبودن، نسبت به آن توجه تحقیقاتی لازم نشده است. به ویژه قدرت سازگاری آن با محیط های مختلف باعث گسترش آن در سرتاسر جنگل‌های شمال شده که زمینه‌ای مناسب برای تحقیقات جنگل شناختی و بوم‌شناختی است.



 
دعوت یک پژوهشگر برای شناسایی سنگواره درخت ناشناخته
ساعت ٧:۱٩ ‎ق.ظ روز جمعه ٢٦ امرداد ۱۳۸٦  

   

   یکی از کارشناسان ارشد سازمان جنگل ها ومراتع کشور که پارسال سنگواره قسمتی از تنه درختی ناشناس را در جنگلهای سوادکوه استان مازندران یافت با وجود رایزنی های گسترده  موفق به تعیین گونه آن نشد و از همه صاحب نظران داخلی و خارجی دعوت به همکاری کرد.

   بهرام دلفان اباذری در گفتگو با ایرنا گفت: برای تعیین قدمت سنگواره و نوع درخت، موضوع با سازمان زمین شناسی ، دانشکده علوم دانشگاه تهران ، پژوهشگاه علوم و فنون هسته ای ، سازمان میراث فرهنگی ، سازمان انرژی اتمی ، سازمان حفاظت محیط زیست ، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران و  موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع در میان گذاشته شد ولی نتیجه قطعی به دست نیامد.

  وی افزود : سازمان انرژی اتمی با اعلام این که در این سنگواره کربن 14 وجود ندارد و از این طریق نمی توان سن آن را تعیین کرد ما را به سازمان میراث فرهنگی معرفی کرد.

دلفان اباذری در ادامه گفت : در سازمان میراث فرهنگی پژوهشکده ای است که در آن بر روی آثار تاریخی مطالعه می کنند ولی تمرکز کارشان در بخش سفال است و به نتیجه ای نرسیدیم.

  کارشناس ارشد سازمان جنگلها ومراتع کشور اظهار داشت: با این حال این پژوهشکده مراکزی را در شهر هامبورگ آلمان معرفی کرد و آنها خواستار فرستادن تکه ای از سنگواره برای آزمایش شدند.

  وی گفت: از طریق دکتر محمد حسین جزیره ای مطلع شدیم که خانم   فاطمه واعظ جوادی رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ، در رشته پالئوبوتانی (سنگواره شناسی گیاهی) تخصص دارد.

  به گفته دلفان اباذری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست پس از دیدار با وی خواهان اطلاعاتی چند شد که برای ایشان فرستاده شد ولی تا کنون پاسخی داده نشده است.

  وی اظهار داشت : از آقای کامبیز پورطهماسی که متخصص چوب شناسی است برای شناسایی گونه این درخت دعوت شد که حاصلی نداشت (به توضیح آقای پورطهماسی در بخش نظر خوانندگان رجوع شود).

  دلفان اباذری گفت : به تازگی مطلع شدیم یک ایرانی به نام الیاس رمضانی مشغول تحصیل در آلمان در رشته «گرده شناسی» است و در صدد ایجاد ارتباط با ایشان هستیم.

  وی گفت : آقای معصومی در استان گلستان سنگواره ای مشابه یافته است ولی وضوح سنگواره ای  که  ما  یافته ایم  بیشتر است به نحوی که  دوایر سالیانه درخت  به خوبی  مشاهده می شود.

  دلفان اباذری تاکید کرد : در داخل کشور امکان تشخیص گونه و قدمت آن نیست و هر شخص  یا  مرکزی را  که بتواند  به ما  کمک کند دعوت به همکاری می کنیم.

  کارشناس ارشد سازمان جنگلها ومراتع کشور افزود : حدس اولیه ما این بود که سنگواره متعلق به گونه بلوط است ولی اکنون احتمال می دهیم از راسته «سیکادال ها» باشد که در این صورت قدمت جنگلهای شمال میلیون ها سال بیشتر می شود.

  گفتنی است سنگواره مورد نظر هم اکنون در معاونت مناطق مرطوب و نیمه مرطوب سازمان جنگلها و مراتع در چالوس و در محفظه ای شیشه ای نگهداری می شود.

  کسانی که برای شناسایی  این سنگواره مایل به همکاری هستند می‌توانند از طریق نشانی ‪ ‬bahramdelfan@gmail.com  اقدام کنند.



 
آسیب شناسی طرح خروج دام از جنگل های شمال
ساعت ٦:٤۳ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٢۱ امرداد ۱۳۸٦  

               

بر طبق بند یک ماده شش تصویب نامه «صیانت از جنگل‌های شمال» هیأت وزیران، سازمان جنگل‌ها و مراتع موظف است تا سال ۱۳۸۸ کلیه دام‌ها را از جنگل خارج کند. طبق آمار موجود در حدود۳/۳ ‪میلیون واحد دامی در جنگل‌های شمال وجود دارد. برآیند عملکردها مبین این است که این امر در مهلت مقرر  تحقق نخواهد یافت و حتی با تاخیری چندین ساله هم بعید است که این تعداد دام به طور کامل از جنگل‌های شمال خارج شود.

یکی از پژوهشگران مرکز  تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران با اشاره به زیان‌های حضور دام در جنگل گفت: در گذشته تعداد دام کم بود و آسیب‌های وارده به جنگل نیز مهم نبود ولی اکنون به دلیل افزایش تعداد دام و افزایش جمعیت، فشار به جنگل زیاد شده است. "یوسف گرجی بحری" در گفتگو با ایرنا افزود: درگذشته همچنین استفاده از جنگل سنتی بود و چوب صنعتی تولید نمی‌شد و نمی‌توان با استناد به حضور طولانی مدت دامداران در جنگل‌های شمال، ادامه حضور آنها را توجیه کرد. وی اظهار داشت: دامداری سنتی در جنگل‌های شمال به صرفه نیست و دامداران از روی ناچاری به کار خود ادامه می‌دهند. وی تصریح کرد: چاره آن است که دامداریهای صنعتی ایجاد شود و با زراعت علوفه و استفاده از غذاهای کنسانتره، دامداری سنتی به دامپروری صنعتی تبدیل شود. این پژوهشگر گفت : حضور دام در جنگل از زادآوری طبیعی درختان جلوگیری می‌کند زیرا دام، نهال را می‌خورد و درختان جدید به وجود نمی‌آید و جنگل ، مخروبه می‌شود. گرجی بحری افزود : در یک تحقیق که خودم انجام دادم ، خسارت مخروبه شدن عرصه‌ای ‪ ۲۰۰هکتاری، سالانه دست کم ۲۰۰ میلیون تومان است. برخی از کارشناسان معتقدند علت اصلی پیشرفت کند طرح خروج دام ازجنگل‌های شمال، نابسامانی و ضعف تشکیلاتی است. مسؤول سابق طرح ساماندهی جنگل‌نشینان سازمان جنگلها و مراتع دراین‌باره گفت: در ادارات منابع طبیعی، بخش مشخصی برای پیگیری این امر وجود ندارد و فقط یک نفر را مسؤول طرح خروج دام کرده‌اند. " ناصرقلی صفاری" اضافه کرد: طبیعی است که با کمبود نیروی انسانی کار به درستی انجام نمی‌شود و حتی احاطه و اطلاع مناسبی از زمین‌های تحت اختیار منابع طبیعی به دست نمی‌آید. وی تصریح کرد: حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی جنگل نشینان، عشق می‌خواهد و در قالب حق ماموریت، نمی‌توان مسایل موجود را حل کرد. وی در توضیح اقدامات خود در هنگام مسؤولیت گفت: من طرح اولیه را در سال ۱۳۵۹ ‪  نوشتم و به دلیل فراوانی زمین، پیشنهاد کردم به دامدارانی که‌ حاضر به خروج از جنگل شوند، زمین داده شود. به گفته صفاری هم‌اکنون در غرب مازندران به‌دلیل گرانی زمین، به جای زمین، پول داده می‌شود، ولی زمین‌هایی وجود دارد که ادارات منابع طبیعی نمی‌دانند مالک آن هستند.  

یکی از زیان‌های اصلی حضور دام در جنگل، از بین رفتن نهال درختان است و از طرف دیگر هر ساله تلاش زیادی می‌شود تا با نهال کاری، جنگل‌های مخروبه احیا شود. بنابراین خروج دام از جنگل، از مخروبه شدن آن جلوگیری می‌کند.

مدیر کل دفتر جنگل کاری و پارک‌های جنگلی سازمان جنگلها و مراتع کشور گفت: به طور متوسط هر هکتار نهال کاری ۲۵۰ هزار تومان هزینه دارد. "محمدعلی هدایتی" افزود: در حدود ‪ ۴۰درصد هزینه نهال کاری، مربوط به کشیدن سیم خاردار در اطراف محوطه« جنگل کاری شده» است و اگر دام در جنگل نباشد هزینه حصارکشی حذف می‌شود. این مسؤول سازمان جنگل‌ها و مراتع اظهار داشت : در میان دام ها، بز بیشترین خسارت را وارد می‌کند، هر چند درصد آن بسیار کمتر از گاو و گوسفند است. وی درباره گونه‌های مطلوب برای دام گفت : برگ درختانی نظیر وَن، اَفْرا و نَمْدار برای دام مطلوبیت بالایی دارد. هدایتی تصریح کرد : خسارت و حضور دام در ارتفاعات پایین و همچنین در بالاترین حد ارتفاعیِ جنگل و مرز مرتع، بیشتر است. با وجود الزام برنامه جامع صیانت از جنگل‌های شمال، مبنی بر خروج تمام دام‌ها از جنگل تا سال ۱۳۸۸ درعمل به دلیل غیر ممکن بودن‌اجرای آن،در برنامه چهارم توسعه کشور، مقرر شد ۷۰ درصد دام ها تا پایان سال ۱۳۸۸ از جنگل خارج و۳۰ درصد ‪  ‪   باقیمانده پس از زمان یاد شده خارج گردد. یکی از کارشناسان سازمان جنگل‌ها و مراتع که خواست نامش اعلام نشود یادآور شد: اعتبار اختصاص یافته به طرح خروج دام از جنگل‌های شمال، بسیار کمتراز حد لازم است.  

وی افزود : در سال ۱۳۸۴ از ۳۶۰ میلیارد ریال اعتبار مورد نیاز، فقط  ۲۰ ‪ میلیارد ریال اختصاص یافت.

این کارشناس گفت: کسانی که در بخش اجرا کار می‌کنند با مشکلات آشنا هستند و اگر نقصی دیده می‌شود، از روی کمبودها است نه جهل و نادانی. وی از برخی نهادهای دولتی گله کرد و گفت: کمیته امداد از روی دلسوزی و کمک به محرومان، به جنگل نشینانِ نیازمند، دام می‌دهد و این مغایر با طرح خروج دام از جنگل است. به گفته این کارشناس ، برای حل مسأله حضور دام در جنگل‌های شمال، باید مسؤولان و از جمله استاندار به صورت وظیفه‌مند وارد کار شوند.

این کارشناس تصریح کرد: تحقق برنامه‌های مربوط به خروج دام از جنگل منوط به تخصیص اعتبارات لازم است و تاخیر یا تخصیص ناکامل اعتبارات، به همان نسبت بر روی اجرای این طرح ، تاثیر می‌گذارد.

براساس آمار از ۳/۳ میلیون واحد دامی موجود در جنگل های شمال ۴۷ درصد را گاو ۴۶ درصد را گوسفند و ۷درصد را بز تشکیل می دهد.      

با توجه به اینکه جنگل‌های شمال در حدود ‪ ۱/۸میلیون هکتار وسعت دارد، به طور متوسط در هر هکتار جنگل، دو واحد دامی وجود دارد. اگر هر دام، روزانه فقط یک نهال را از بین ببرد، هر سال‪      ۷۳۰نهال در هر هکتار ازجنگل‌های شمال نابود می‌شود. بدیهی است نابودی این نهال‌ها یعنی به وجود نیامدن درختان‌ جدید. با این حال به اعتقاد کارشناسان جنگل‌های شمال توان رویشی بالایی دارند و تا حدی می‌توانند در برابر عوامل مخرب، مقاومت کنند. "عباس تقی‌پور " کارشناس ارشد جنگلداری گفت : می‌توان تخمین زد ‪ ۲۰درصد تخریب جنگل، براثر حضور دام ایجاد می‌شود و در میان دام ها، قدرت تخریب بز بیشتر است. وی درباره طرح خروج دام از جنگل‌های شمال گفت: به نظر من طرح خوبی نیست زیرا نظر قطعی و روشن دامداران، پیش از اجرا، مشخص نشد. وی اضافه کرد: این طرح باعث شد رغبت دامداران به ماندن در جنگل زیاد شود زیرا به آنها در ازای خروج از جنگل، زمین یا پول داده می‌شود. تقی پور گفت: در منطقه کلاردشت، شخص  گوسفندداری که در مرتع بود نه جنگل، به طور صوری، دام خود را به شخص دیگری فروخت و مزایای خروج دام را دریافت کرد در حالی که گوسفندان با صاحب به ظاهر جدید، همچنان در جنگل هستند. این کارشناس ارشد جنگلداری تصریح کرد: می‌توان گفت طرح «خروج دام از جنگل»  در واقع طرح  «ورود دام به جنگل» بوده است. وی معتقد است: اگر بناست این طرح ادامه یابد، باید آن را حوزه به حوزه اجرا کنند تا تمرکز کار، بهتر باشد. به گفته او راه دیگر آن است که مقطعی زمانی برای خروج دام از جنگل معین کنند و پس از آن، هر دامی که در جنگل دیده شد، به نفع دولت ضبط شود. تقی پور با اشاره به خروج صوری دام از جنگل و بازگشت آن گفت: برای جلو گیری از بازگشت دام به جنگل، بهتر است دام‌های خارج شده یک راست به سلاخ خانه بروند و ذبح شوند یا اینکه علامتی مخصوص بر آنها زده شود. با اینکه طرح خروج دام از جنگل در بعضی مناطق شمال، موفق نبود، مناطقی وجود دارد که این طرح در آن تا حدی موفقیت‌آمیز اجرا شده است. یکی از این مناطق ، حوزه تالار و تَجَن در محدوده اداره‌ کل منابع طبیعی ساری‌ است که ‌مجتمع چوب و کاغذ مازندران اداره آن را بر عهده دارد. « فرهاد رحیمی » از مسؤولان جنگل کاری مجتمع چوب و کاغذ مازندران درباره وضع دام در محدوده فعالیتش گفت: در قالب طرح خروج دام از جنگل، تاکنون بیش از۵۰ ‪درصد دام‌ها از جنگل خارج شده‌اند. به گفته او در سال های اول اجرای طرحِ خروج دام،استقبال دامداران خوب بود و بسیاری از دامسراها تعطیل و به جنگل الحاق شد ولی به تدریج روند خروج دامداران از جنگل کند شده است. رحیمی در خصوص علت کم شدن استقبال دامداران از طرح خروج دام گفت: به ازای هر واحد دامی، ‪ ۱۰هزار تومان به دامدار داده می‌شود تا دام خود را از جنگل خارج کند ولی این مبلغ از سال ۱۳۷۵ ثابت است و تورم سالانه در نظرگرفته نمی‌شود. این کارشناس ارشد جنگلداری افزود: در گذشته، یکی از امتیازاتی که در قبال خروج دام به دامدار داده می‌شد، اشتغال فرزندش در یکی از طرح‌های جنگلداری بود که اکنون به دلیل افزایش پرسنل، مجریان طرح‌های جنگلداری ، از این روش کمتراستفاده می‌کنند. وی یادآور شد : به دلیل حضور دام، مجبوریم مناطق جنگل کاری شده را با سیم خاردار محصور کنیم و فقط در سال ۱۳۸۵ برنامه کاری ما  ۲۸۰ کیلومتر حصارکشی با پنج ردیف سیم خاردار بود. رحیمی تصریح کرد : برخی از دامداران که دام‌سرای درون جنگل خود را رها کرده بودند، با اطلاع از امتیازاتی که برای خروج دام از جنگل داده می‌شود، دوباره به جنگل بازگشتند و همین امر، مشکلاتی را به بار آورده است.

به گفته رحیمی یکی از مسائل مهم ، وجود دامِ کَتُول است که از روستا، برای چرا به داخل جنگل فرستاده می‌شود.

این مسؤول جنگل کاری مجتمع چوب و کاغذ مازندران ادامه داد: گاهی‌اوقات در هنگام محصور کردنِ مناطق جنگل کاری شده، با اعتراض جنگل نشینان مواجه می‌شویم زیرا معتقدند با این کار، مسیر حرکت دامشان در جنگل بسته می‌شود. رحیمی گفت : طبق بخشنامه سازمان جنگل‌ها و مراتع ، دادن « کَتُول چَر» برای چرای دام‌های کتول، ممنوع است ولی روستاییانِ حوزه فعالیت من، با تهیه طوماری با ‪ ۱۵۰امضا، خواهان اختصاص منطقه‌ای برای چرای دام‌های کتول خود شدند. وی اظهار داشت: یکی از راه‌های تسریع خروج دام از جنگل، اجرای طرح‌های جنگلداری است زیرا با رونق گرفتن فعالیت‌های مربوط به جنگل در هر منطقه، حضور دام کمتر می‌شود. به گفته این کارشناس ارشد به طور کلی اجرای طرح خروج دام از جنگل‌های شمال، ازابتدا یعنی سال ۱۳۶۸  ‪ تا اواخر دهه‪ ۱۳۷۰ مطلوب بود ولی ازآن پس کند شده است. وی تصریح کرد : در سال‌های قبل، به اجرای دقیق طرح، بیشتر توجه می‌شد ولی اکنون تمرکز فقط بر روی خروج دامدار است و بسا با وجود خروج دامدار، دام‌های وی در جنگل باقی می‌ماند. رحیمی علامت‌گذاری دام‌های خارج شده از جنگل را  برای مشخص شدن آنها و جلوگیری از بازگشت دام به جنگل ضروری دانست. مساله خروج دام از جنگل به دلیل ارتباط با سیاست و اقتصاد از یک طرف و مسایل منابع طبیعی و مشکلات اجتماعی، موضوعی ظریف و پیچیده محسوب می‌شود. از آنجایی که به دامداران برای خروج دام از جنگل، امتیازاتی داده می شود، تمایل ناروا برای هرچه بیشتر کردن این امتیازات به وفور دیده‌می‌شود. چنانکه برخی از دامداران، دام‌های همسایه را قرض می‌گیرند تا در هنگام سرشماری، به تعداد بیشتری ثبت شود و البته مأموران منابع طبیعی نیز راه حل‌هایی به کار می‌برند تا این ترفندها خنثی شود. برای مثال اوایل صیح و یا غروب و به هنگام دوشیدن شیر برای سرشماری رجوع می‌کنند زیرا در این اوقات دام هر کس نزد خودش است. "مصطفی عبدالله‌پور" مدیرکل سابق دفتر جنگلداری سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور در این باره گفت: در کشورهای  پیشرفته درهر ‪ ۱۰هکتار جنگل ، فقط یک گوزن وجود دارد که حتی این تعداد نیزمطلوب جنگلبانان نیست و معتقدند باید کمتر شود. وی افزود: در دهه  ۱۳۴۰  ‪  برخی متخصصان پیشنهاد کردند جنگل‌های جلگه‌ای شمال به جنگل نشینان داده و جنگل‌های کوهستانی از وجود دام و دامدار خالی شود. وی اظهار داشت: درآن زمان، دامداران شش ماه در جنگل‌های جلگه‌ای و سه‌ ماه در جنگل‌های کوهستانی به صورت رفت و برگشت و سه ماه در مراتع بودند. این مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس گفت: به علت واگذاری جنگل‌های جلگه‌ای به اشخاص غیر مرتبط، نه تنها مشکل حل نشد، بلکه به دلیل کاهش سطح چراگاه در جلگه، مدت حضور دام در جنگل‌های کوهستانی و شیب دار، به ۹ ماه افزایش‌یافت. وی با بیان اینکه جای دام در مرتع است نه در جنگل گفت: یکی از راه‌حل‌ها، اختصاص چراگاه دام در محدوده طرح‌های جنگل داری بود که ازجمله، کارشناسان رومانیایی در طرح جنگلداری « نِکا چوب» قسمتی از جنگل‌های مخروبه را برای تبدیل به مرتع و استفاده دام در نظر گرفتند که در عمل اجرا نشد. وی ادامه داد : از دیگر اقدامات، تلاش کارشناسان فائو برای تبدیل‌دامداری محلی به دامپروری صنعتی در شرکت فَریم و ترویج دام‌های دورگه و اصیل بود.

عبدالله پور اضافه کرد : در شرکت چُوکای گیلان( شَفارود فعلی) که ‌با همکاری کارشناسان کانادایی طرح آن تدوین شد، مطالعاتی برای خروج دام صورت گرفته بود.

این کارشناس ارشد جنگلداری گفت: بعد از انقلاب، طرح فعلی خروج دام از جنگل‌های شمال تهیه شد که در ابتدا بسیاری از کارشناسان و مسؤولان با آن مخالف بودند زیرا برای آنها ناشناخته بود و پشتوانه قانونی محکمی نداشت که در نتیجه به صورت آزمون و خطا اجرا شد. وی درباره ضعف‌های این طرح گفت: در طراحی و اجرا، به سابقه تاریخی این کار کمتر توجه شد و طراحان و تصمیم گیرندگان طرح، توجه چندانی به‌ایراداتی که استادان دانشگاه مطرح می‌کردند نداشتند. وی گفت: اعتقاد این است که ازنظر تاریخی، دامدارانِ متحرک و رَمه‌گردانانی که اِسکان پیدا می‌کنند، پس از اِسکان، دامداری را به تدریج رها می‌کنند و به کشاورزی روی می‌آورند، زیرا خوب می‌دانند که با دامِ بومی نمی‌توان دامداری ساکن راه انداخت. این مسؤول سابق سازمان جنگلها و مراتع افزود: دامدار رمه‌گردان نمی‌تواند دامپرور شود زیرا دامپروری، صنعت است و از دید تحول تاریخی، پس از کشت صنعتی قرار دارد. وی با بیان این که در طرح خروج دام از جنگل مقرر شد به دامداران جنگلی، زمین واگذار شود تا درآن دامداریِ بسته دایر کنند گفت: این برنامه با شکست مواجه شد زیرا دامدار جنگل‌نشین که رمه‌گردان است با دامپروری صنعتی آشنا نیست. عبدالله پور افزود : دلیل دیگر، نبود زمین به اندازه کافی برای واگذاری بود که در نتیجه، طراحان و مجریان طرح تصمیم گرفتند که امکانات زیربنایی را برای دامپروری تاسیس کنند تا دامداران رمه‌گردانِ جنگلی، جذب این مکان ها شوند که این برنامه‌ریزی نیز موفق نبود. وی افزود : پس از برنامه‌های مکرر، بالاخره با پیشنهاد یکی از استادان دانشگاه قرار شد به تناسب تمایل دامدار، در ازای خروج از جنگل به وی پول یا زمین یا شغل جدید داده شود.  

این مدرس دانشگاه گفت: درابتدا، واگذاری زمین، غیر قطعی و مشروط بود که همین باعث استقبال کم دامداران شده بود که بعد از مدتی، واگذاری قطعی شد و سرعت اجرای طرح بالا رفت.

به گفته عبدالله‌پور، سرعت گرفتن اجرای طرح باعث شده برخی از مسوولانِ مخالف، از طرح حمایت کنند و به تدریج در قانونِ برنامه و بودجه، مصوب شد و اعتبارات آن افزایش یافت. وی افزود: اما پس از چندی، به دلیل افزایش شدید قیمت زمین در شمال، دامدارانِ خارج شده از جنگل، زمین‌های گرفته شده خود را فروختند و صاحب ثروت شدند. به گفته وی این موضوع موجب واکنش منفی در محیط زندگی این قبیل اشخاص شد و برخی، بدون توجه به دستاوردهای طرح خروج دام، ثروتمند شدن ناگهانی دامداران دیروز را از نظر اجتماعی مضر دانستند. مدیرکل سابق دفتر جنگلداری سازمان جنگل‌ها و مراتع گفت: به دلیل‌این واکنش منفی، بنا شد مساحت زمین واگذاری را متناسب با قیمت روز تعیین کنند و بدین ترتیب دامداران باقیمانده در جنگل، خود را در مقایسه بادامدارانی که در سابق از جنگل خارج شده بودند، مغبون می‌دیدند زیرا زمین کمتری به آنها داده می شد. این مدرس دانشگاه افزود : به همین دلیل، اجرای این‌طرح به ویژه درمنطقه نوشهر که قیمت زمین بسیار بالاست کند شد. عبدالله‌پور نقص قانون را یکی از مشکلات فراروی دانست و گفت: قانون، خروج دامدار از جنگل را به صورت تراضی با سازمان جنگل‌ها تعیین کرده ولی روشن نکرده است که اگر دامدار حاضر به خارج شدن از جنگل نشد، چه باید کرد. وی اضافه کرد: اجرای طرح خرید مستثنیات داخل جنگل به دلیل راحت بودن، اعتبارات و امکانات اداری را به سمت خود جذب کرد در حالی که نسبت به طرح خروج دام از جنگل اولویت ندارد و این هم مشکلی دیگر محسوب می‌شود. به گفته وی در بعضی از مناطق مانند استان گلستان، برخی دامداران حاضرند به جای زمین یا پول، به آنها کمی زمین و در عوض، تسهیلات بانکی و حواله دام اصیل داده شود تا دامپروری صنعتی تاسیس کنند زیرا چنین زمینه‌ای در آنجا فراهم‌تر است. کارشناسان و صاحب‌نظران با وجود اختلاف دیدگاهی که در حل مشکل حضور دام در جنگل‌ها شمال دارند، دراین موضوع هم نظر هستند که این مشکل جدی است و باید به سرعت رفع شود. به گفته آنان توجه به خواست مشروع دامداران و جلوگیری از زیاده خواهی‌آنان و تدوین طرح‌های جامع و کارآمد و اجرای دقیق و کامل آن، می‌تواند این عامل مخربِ تنها جنگل تولیدی و انبوه کشور را به تدریج حذف کند و زمینه را برای حفظ، احیا و توسعه جنگل‌های شمال و بهره‌مندی مستمر از آن فراهم سازد.     



 
کاربرد درختان در فضای سبز شهری
ساعت ۱:٤٩ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٤ امرداد ۱۳۸٦  
 
خصوصی سازی پارک ها و تفرجگاه های جنگلی شمال
ساعت ٩:٠٥ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

جمعی از کارشناسان  و  مسوولان  امور جنگل  با اشاره  به اهمیت  پارک‌ها و تفرجگاه های  جنگلی  در  شمال  کشور خواستار توجه ویژه به این عرصه‌های جنگلی شدند.

بر طبق آمار در شمال کشور، ‪ ۵۷‬پارک و تفرجگاه جنگلی با مجموع مساحت ‪۳۴‬ هزار هکتار وجود دارد. با توجه به رویکرد کلی دولت در واگذاری امور به بخش‌های غیردولتی، تاکنون مدیریت ‪ ۲۹‬پارک با مساحت ۳۴۵۹‬ هکتار به بخش خصوصی واگذار شده است.

اغلب پارک‌های واگذار شده، مساحت کمی دارند و پارک‌های بزرگ، همچنان در اختیار دولت است.

کارشناسان در گفتگو با خبرگزاری جمهوری اسلامی، کمبود اعتبار و نیروی انسانی متخصص و ماهر و نبود متولی مشخص را مشکل اصلی پارک‌های جنگلی شمال برشمردند.

با این حال بسیاری ازپارک‌ها حتی بروشور معرفی ویژگی‌های پارک ندارند که به تازگی اقداماتی در این‌باره آغاز شده است.

رییس گروه پارک‌ها وذخیره‌گاه‌ههای جنگلی دفتر جنگل‌کاری و پارک‌های جنگلی سازمان جنگل‌ها  مراتع و آبخیزداری  کشور در این‌باره گفت: مدیریت پارک‌ها به شکل کلی و عام، متاسفانه متولی واحدی ندارد.

" محمود قنادکارسرابی" افزود:بخشی از این پارک‌ها با درجات متفاوتِ تفرجی ، حفاظتی و ذخیره‌گاهی دراختیار سازمان جنگل‌ها و مراتع و بخشی نیزدراختیار سازمان حفاظت محیط زیست است.

وی ادامه داد: بنابراین در هدایت و نظارت براین گونه پارک‌ها که همواره جنبه‌های ملی و فراملی مطرح است، روش‌های مدون و مشخص حتی برای بازدیدکنندگان وجود ندارد.

قناد کارسرابی تاکید کرد : باید با هماهنگی سازمان جنگل‌ها و مراتع و سازمان حفاظت محیط زیست و با مشارکت کارشناسان اهل فن و مشاوره کارشناسان حقوقی، قانون مناسبی پیشنهاد و تصویب شود.

رییس گروه پارک‌ها وذخیره‌گاههای جنگلی سازمان جنگل ها،مراتع وآبخیزداری کشور به ایرنا گفت : مدیریت پارک‌های جنگلی به شکل مشخصی از ۲۰۰ ـ۲۵۰‬ سال قبل در فرانسه آغاز شد و به آن «سامانه استفاده چند جانبه جنگل» گفته می‌شد.

به گفته او این سامانه به مرور و با توجه به تغییر پیش آمده به "سامانه پارک جنگلی "  و در نهایت  " پارک جنگلی ملی " تغییرنام داد.

قناد کارسرابی بیان کرد:دراین روند باتوجه به تعارض بین حفاظت (فیزیکی‌و فنی) و بحث‌های تحقیقاتی و آموزشی از یک سو و تفرج بیش ازحدِ ظرفیت از سوی دیگر و تعیین درصد تفرج در مناطق دهگانه تحت مدیریت، عنوان " پارک جنگلی" شکل گرفت.

این مسوول سازمان جنگل‌ها و مراتع اضافه کرد: مدیریت در پارک‌های جنگلی طبیعی، در نوع خود یک تخصص جدید در مدیریت عرصه‌های طبیعی با اصل حفاظت از طبیعت است و تفرج در حاشیه قرار می‌گیرد.

وی ، مدیریت پارک‌های جنگلی  را  دارای  سه  بخش  پوشش گیاهی، خدمات وبازدیدکنندگان ذکر کرد و گفت: هم‌اکنون مدیریت بازدیدکنندگان جایگاه کاملی ندارد ولی امیدواریم با ارتقای جایگاهِ پارک داری و بهره‌گیری از منابع اعتباری انسجام مدیریت بالاتر رود.

قنادکارسرابی ادامه داد: در پارک‌های واگذار شده به بخش خصوصی چون توجه بیشتری به بخش خدمات می‌شود، بخش‌های پوشش گیاهی و بازدیدکنندگان ، ممکن است فراموش شود زیرا بخش خصوصی اغلب در فکر درآمد بیشتر است.

وی تاکید کرد: لازم‌است عملکرد مجریان خصوصی پارک‌های جنگلی از نظر منابع اعتباری و توان اجرایی بررسی شود و اعمال سیاست‌های اجرایی همراه با تأنی باشد تا همواره راه برگشت ،اصلاح و بازسازی وجود داشته باشد.

پارک‌های جنگلی شمال، به ویژه در روزهای اول سال و نیز تعطیلات روزهای تابستان، از مراکز مهم جذب گردشگر محسوب می‌شود به طوری که سالانه   از هر کدام از پارک‌های جنگلی  سی‌سنگان و نور، در حدود یک میلیون نفر دیدن می‌کنند.

با این توصیف که هر پارک جنگلی ظرفیت مشخصی برای پذیرش گردشگر دارد ، ورود بیش از حد بازدیدکنندگان سبب تخریب طبیعت پارک می‌شود.

یکی از کارشناسان ارشد جنگلداری به ایرنا خاطرنشان کرد:به دلیل استفاده بیش از حد از ظرفیت پارک‌های جنگلی، اغلب آنها درمعرض تخریب قرار دارند.

" میثم میار عباسی " افزود : تعداد و مساحت پارک‌های جنگلی با تعداد گردشگران تناسب ندارد و در برنامه‌ریزی تفرجی ، باید با نظم مکانی خاص، آثار تخریبی گردشگری به حداقل کاهش یابد.

وی ادامه داد : یکی از راه‌های کاهش خسارات طبیعی و مصنوعی به پارک‌های جنگلی، دقت در انتخاب محل پارک است.

وی گفت : به منظور استفاده بهینه از مناظر و تمامی عرصه، لازم است علاوه بر تفرج متمرکز ، برنامه ریزی برای تفرج گسترده نیز در دستور کار قرار گیرد.

این کارشناس ارشد جنگلداری تاکید کرد: نقشه دقیق اکثر پارک‌های جنگلی ، به ویژه پارک‌های حاشیه جاده‌ها و رودخانه‌ها مشخص نیست، در حالی که محدوده پارک‌های جنگلی باید به طور کامل مشخص و محصور باشد تا جلو تجاوز وتخریب، از جمله ایجاد دکه‌های کنار جاده‌ای گرفته شود.

وی بابیان اهمیت نظم در داخل پارک‌های جنگلی یادآور شد:یکی از مسائل مهم نظم بخشیدن به فعالیت‌های داخل پارک‌های جنگلی و مشخص شدن محل پارک خودروها و اسکان مسافران و برپاکردن چادرها و محل ایجاد دکه‌ها و استراحتگاه‌ها و نظایر آن است.

میارعباسی درباره واگذاری مدیریت پارک‌های جنگلی به بخش خصوصی گفت  : باید روند واگذاری پارک‌های دولتی به بخش خصوصی با توجه به رعایت دقیق مفاد قرارداد ، اعم از مدیریت صحیح ، حفاظت و نگهداری از عرصه و استفاده درست از آن صورت می‌گیرد.

کارشناسان  می‌گویند : در سال‌های اخیر ، مراقبت ، نگهداری و تجهیز پارک‌های جنگلی از  محل  ردیف  بودجه  «مراقبت و نگهداری از جنگل کاری‌های سنواتی» انجام می‌شود  و  در  ادارات کل منابع طبیعی ، همواره  اولویتِ نگهداری   به جنگل کاریها داده می‌شود. بنابراین نگهداری و تجهیز پارک‌های جنگلی در اولویت بعدی قرار می‌گیرد.  به همین دلیل تجهیز ، مراقبت و نگهداری از  پارک‌ها و تفرجگاه‌ها با اعتبارات بسیار اندک ، به صورت نصف و نیمه انجام می‌شود که باید در صورت کاهش مشارکت بخش خصوصی  و  نهادهای عمومی ، برای  کاستن از ضایعات بیشتر، گشایش اعتباری در این بخش مدنظر قرار گیرد و برای پارک‌های جنگلی و تفرجگاه‌های جدید، در بخش خدمات و در مدیریت واحدهای اقتصادی منظور شده در این گونه از طرح‌ها، از مشارکت بخش خصوصی درقالب قرار دادهای باطول مدت یک تا سه سال به صورت مدیریتِ امتیازی استفاده شود.

طبق اعلام سازمان جنگلها و مراتع برای کل پارک‌های جنگلی شمال درسال ۱۳۸۵‬ از محل اعتبارات استانی ۴۱۳ میلیون و ۴۶۰ هزار تومان اعتبار اختصاص یافت.



 
راه های نهادینه شدن فرهنگ منابع طبیعی
ساعت ۸:٥۸ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

تجارب مختلف نشان می‌دهد که تا طرح و برنامه‌ای با مقبولیت عمومی مواجه نشود، اجرای آن ناکامل و یا ناقص خواهد بود. از طرفی دیگر هرجا که بیشتر مردم روی موضوعی حساسیت نشان دهند، آن‌موضوع، اگرچه پردامنه و مشکل باشد، به خوبی رفع می شود.

باتوجه به اینکه ‪ ۸۰/۶‬درصد از مساحت کشور را عرصه‌های منابع طبیعی، اعم از جنگل و مرتع و بیابان تشکیل می‌دهد، موفقیت اجرای برنامه‌های این بخش، بستگی تام به مشارکت و پذیرش مردم دارد.

شماری  از   پژوهشگران  و  کارشناسان  امور  جنگل بر لزوم گسترش فرهنگ منابع طبیعی به عنوان نیاز ضروری در جامعه تاکید کردند.

این عده در گفتگو با خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) ضمن تاکید بر اهمیت و ارایه راهکارهای گسترش فرهنگ منابع طبیعی، خواستار توجه بیشتر رسانه‌ها در این زمینه شدند تا روند مطلوب فعلی ادامه یابد و مردم از اهمیت این منابع ملی آگاه تر شوند.

یکی از پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران در این‌باره گفت: خوشبختانه با اطلاع‌رسانی انجام شده در سال‌های اخیر، وجدان عمومی و حساسیت به منابع طبیعی و محیط زیست بیشتر شده است.

"یوسف گرجی بحری" افزود: رسانه‌های جمعی در این‌باره خوب کار کرده‌اند و سازمان های مردم نهاد نیز باوجود برخی بدبینی‌ها که نسبت به آنها وجود دارد، گسترش خوبی داشته‌اند.

وی با تاکید بر این که آگاهی عمومی مردم درباره منابع طبیعی ومحیط زیست در مقایسه با ‪ ۱۰‬سال قبل بیشتر شده‌است گفت: اکنون برخی آرای کارشناسان،از زبان مردم عادی هم شنیده می‌شود.

گرجی بحری بیان کرد: متاسفانه "تصرف جنگل"  کم کم دارد به صورت عادی در می‌آید و ما اگر شعار حفاظت از جنگل  می‌دهیم، باید با کسانی که ضد حفاظت عمل می‌کنند برخورد کنیم زیرا بالاترین سرمایه برای سازمان جنگل‌ها و مراتع، اعتماد عمومی است.

پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران ادامه داد:
جلب اعتماد عمومی در هرکاری باعث عمل در مردم می‌شود و در اینجاست که نقش رسانه‌ها بارز می گردد.

وی تصریح کرد: برای آگاهی مردم و کمک آنها به دولت در حفظ منابع طبیعی، شرط اول آن است که دولت برنامه‌های خود را برای مردم روشن کند و دراین امر پیشگام باشد.

به گفته او   در  نهادینه شدن   فرهنگ منابع طبیعی ، دولت  باید  حفاظت   از  منابع طبیعی را با جدیت انجام دهد و هیچ ضعفی از خود نشان ندهد زیرا دراین صورت مردم حرف ها را باور نمی‌کنند.

این پژوهشگر منابع طبیعی ادامه داد: با نفودترین رسانه، تلویزیون و رادیو است و رسانه‌های نوشتاری در جایگاه بعدی قرار دارند.

گرجی بحری اضافه کرد: محتوای کتابهای درسی در موضوع نهادینه شدن فرهنگ منابع طبیعی به تازگی  بهتر شده است و  باید نسل جوان و بچه‌ها را با آموزش علمی به حفظ منابع طبیعی حساس کرد و این کار با سخنرانی نمی‌شود.

یکی از کارشناسان سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور با اشاره به وظایف مختلف و متنوع این سازمان در زمینه‌های فنی، حقوقی، اجتماعی،اقتصادی و فرهنگی یادآور شد: گاهی اوقات وظایف فنی سازمان جنگلها تحت تاثیر مشکلات اجتماعی و اقتصادی قرار می‌گیرد.

"غلامرضا هادی‌زاده" تصریح کرد: با وجود تمام مشکلات سازمان جنگلها و مراتع توانسته است با اجرای تخصصی طرح های جنگلداری، مسایل فنی جنگل را مدیریت و بخشی از مشکلات غیر فنی را حل کند.

وی ادامه داد: بدیهی است این امر از دید مردم پنهان مانده و به دلیل تخصصی بودن، موفقیت در این بخش دیده نشده است.

کارشناس سازمان جنگلها و مراتع بیان کرد: مشکلات اجتماعی و اقتصادی به دلیل نبود نیروی انسانی کافی در این سازمان و وجود قوانین قدیمی و غیرکارآمد و نیز مشکلات محاکم قضایی باعث شده است که این سازمان به تنهایی قادر به حل مشکلات نباشد.

هادی زاده گفت: به همین منظور شناساندن ارزشها و فواید منابع طبیعی ازجمله نقش جنگلها  در  تلطیف  و  تصفیه هوا ،  تامین آب آشامیدنی   و     کشاورزی طبیعت گردی، ایجاد اشتغال، تامین مواداولیه صنایع وابسته و کاهش خروج ارز از کشور لازم است.

هادی‌زاده درباره روشهای نهادینه کردن فرهنگ منابع طبیعی خاطرنشان کرد:
این کار را می‌توان در قالب کتاب های درسی از پایه ابتدایی تا دبیرستان، تهیه بروشورهای تبلیغاتی، صدا و سیما، کلاس های آموزشی به ویژه برای روستاییان و جنگل‌نشینان انجام داد.

این کارشناس سازمان جنگلها و مراتع افزود: اما چنین فعالیت هایی در عرصه عمل باید محدود به شهرهای هم جوار جنگل و روستاییان و جنگل‌نشینانی که در این زمینه درگیر هستند باشد و به ویژه مشارکت مردم در حفظ و صیانت با فراهم آوردن شرایط رفاهی و طرح‌های اشتغال زا  مد نظر قرار گیرد.

به گفته او با حل مشکلات جنگل‌نشینان و مشارکت دادن آنها در امور رفاهی و زندگی و برخوردداری از نعمت  جنگل، آنها به جای نگاه قهرآمیز و خشمگینانه با نگاه حفاظت و توسعه و احیا و بهره‌برداری اصولی و منطقی گام به گام همکاری می‌کنند.

نماینده سازمانهای مردم نهاد (سَمَن) در معاونت مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب سازمان جنگلها و مراتع نیز گفت: راه های گسترش و نهادینه شدن فرهنگ منابع طبیعی را می‌توان به چهار بخش تقسیم کرد.

"صادق رحمتی" افزود: این چهار بخش شامل آموزش غیرمستقیم (رسانه‌ها)، روش های مستقیم (آموزش و سخنرانی)، روش های عملی نظیر مشارکت مردم در عملیاتی اجرایی و پاسخگویی به نیاز مردم است.

وی تاکید کرد: دو بخش آخر را می‌توان شرط توسعه پایدار طبیعت با مشارکت جوامع محلی و ذینفعان برشمرد.

رحمتی بیان کرد: شرط  گسترش  فرهنگ  منابع طبیعی  و  نهادینه شدن آن شناسایی نیاز امروز برای ساختن پشتوانه فردا با در نظر گرفتن مشارکت عملی مردم در بهره‌وری از طبیعت است.



 
خاک شناسی جنگل های شمال
ساعت ٧:٢٥ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

                                                   

یکی از مهم ترین اجزای تشکیل‌دهنده جنگل ، خاک است و درختان مواد غذایی مورد نیاز خود را از خاک می‌گیرند و ریشه آنها که وظیفه جذب آب و غذا و استقرار درخت را برعهده دارد، در خاک قرار دارد.

 درباره جنگل های شمال ایران ، بیشتر سخنان و مطالب حول محور درختان می‌گردد و گاه از اهمیت خاک آن صرف نظر می‌شود. این در حالی است که از نظر علمی تخریب و از بین بردن خاک جنگل و لاشبرگ حساس تر از قطع درخت است زیرا خاک و مواد آلی هستند که جنگل و درخت را به وجود آورده  پایداری  آن  را حفظ می‌کنند.

گروهی از کارشناسان در گفتگو با ایرنا، ضمن تاکید بر ضرورت  توجه  بیشتر  به خاک شناسی جنگل‌های شمال ، خواستار گسترش تحقیقات و انتقال نتایج آن به بخش اجرایی شدند.

عضو هیات علمی دانشگاه  آزاد  اسلامی  واحد نوشهر و چالوس گفت: تاکنون‌ تحقیق چندانی در  خاک شناسی جنگل‌های شمال  انجام نشده است  و  در تجدید نظر طرح‌های جنگلداری نیز کار خاصی انجام نمی‌شود.

" توفیق احمدی " افزود: پژوهش‌های مربوط به حاصل خیزی خاک، ناقص است و برای مثال ما نمی‌دانیم فسفر مورد نیاز گونه راش چقدر است تا بتوانیم کمبود آن را در رویشگاه طبیعی راش بررسی کنیم.

وی یکی‌از مشکلات این بخش را نبود رشته تخصصی " خاک شناسی جنگل " در کشور اعلام و تصریح کرد : این درحالی است که کارشناسان جنگل،خاک شناسی نمی‌دانند و کارشناسان خاک شناسی، جنگل را نمی‌شناسند.

احمدی ادامه داد : در کشورهای پیشرفته، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک جنگل، مشخص و درحد " سری " طبقه‌بندی و شناسایی شده است.

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد واحد نوشهر و چالوس افزود : در بهره‌برداری از جنگل  باید  به  خاک  آن توجه  کرد زیرا ممکن است  خاک جنگل  تحمل  وزن     ماشین های بهره برداری را نداشته باشد و خسارت وارد شده با نهال کاری جبران نشود.

این مدرس دانشگاه اظهارداشت : بنابراین بهره‌برداری از جنگل باعث‌افزایش فرسایش خاک می‌شود ولی این مقوله هنوز به خوبی بررسی نشده است.

احمدی  با  بیان  این که  خاک‌های شمال  بیشتر  از  رده " آلفی سول "  و  "‌‌اینسپتی سول" هستند، گفت : به دلیل اهمیت ، لازم است نقشه خاک‌های جنگلی تهیه شود.

وی یادآور شد : چنین کارهایی بیشتر در حوزه فعالیت موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور است و بهتر است  بخش‌های  اجرایی  خودشان  در  این  امور وارد نشوند.

به گفته کارشناسان ، در حدود نیمی از حجم خاک را موادآلی و معدنی و نیمی دیگر را هوا و آب تشکیل می‌دهد. این چهار جزء به طور کلی اجزای اصلی تشکیل دهنده خاک به شمار می‌رود.

یکی از پژوهشگران  مرکز  تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی  استان مازندران گفت:حیات و زندگی گیاه به خاک وابسته است ، به خصوص اگر این خاک برروی زمین پرشیب باشد.

"یوسف گرجی بحری " خاطرنشان کرد: جنگل بدون خاک معنی ندارد و ضخامت خاک ، ممکن است ‪ ۱۰‬تا ‪ ۱۵‬سانتی متر باشد که این حالت درخاک‌های  "رانزین " و رویشگاه درختان " لِوَر "  و   "اُوری "   دیده می‌شود.

به گفته او تحقیقات خاک شناسی جنگل در کشور، ضعیف است و دلیل آن کمبود متخصص خاک شناسی جنگل است.

این پژوهشگر اظهار داشت : به نظر من، هم خاک شناس باید به سمت جنگل برود و هم کارشناس جنگل باید خاک شناسی بخواند ولی خوب است رشته تخصصی ، " خاک شناسی جنگل" در کشور راه‌اندازی شود.

گرجی گفت: در وضع فعلی، اگر کارشناس جنگل ‌"خاک شناسی "  بخواند بهتر از آن است که خاک شناس، جنگلداری یاد بگیرد  زیرا تمرکز کار  خاک شناسان  اغلب بر روی خاک‌های کشاورزی است نه خاک جنگل.

گرجی بحری توضیح داد : خوب است برای تامین  متخصص  خاک شناسی جنگل  کارشناسان جنگل، موضوع پایان نامه‌های خود را درمقطع کارشناسی ارشد، مبحث خاک جنگل انتخاب کنند و کمبودها برطرف شود.

یکی از کارشناسان سازمان جنگل‌ها و مراتع با اشاره به این که در شمال کشور فقط  دو سه  خاک شناس  جنگل  وجود  دارد، افزود : با این حال  اطلاعات ما  در خاک شناسی جنگل چندان کم نیست.

" محسن نورشاد " اضافه کرد : برای تهیه طرح‌های جنگلداری و همچنین در هنگام تجدید نظر که  پس از ‪ ۱۰‬سال صورت می‌گیرد، آزمایش خاک  در  منطقه جنگلی ‌مورد نظر انجام می‌شود.

وی یادآور شد : تغییرات خاک کند است ولی با توجه به این که بهره‌برداری جنگل و قطع درختان ، ممکن است  سرعت  تغییرات را زیاد  کند   پس   از      بهره‌برداری خاک جنگل بررسی می‌شود.

این کارشناس سازمان جنگل‌ها و مراتع اظهارداشت : کارشناسان ما در رشته خاک شناسی کشاورزی دانش‌آموخته می‌شوند ولی در مقطع فوق لیسانس و دکتری ، پایان نامه‌های خود را مرتبط با جنگل انتخاب می‌کنند.

نورشاد گفت : در بررسی خاک جنگلی، خصوصیات تیپولوژیک و فیزیکی آن نظیر عمق و بافت و ساختمان، خیلی مهم تر از خصوصیات شیمیایی است.

وی تاکید کرد: در انتخاب گونه مناسب برای کاشت در جنگل، ویژگی‌های فیزیکی اهمیت بیشتری دارد و برای مثال، تیپ " ورتی سول" سیمای جنگل را معین می‌کند.

 



 
مشکلات اقتصادی و اجتماعی در جنگل های شمال
ساعت ٧:٢٢ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

ریشه یابی بسیاری از طرح ها و برنامه های ناکام ونیمه موفق در شمال کشور نشان می دهد که یکی از دلایل مهم این ناکامی ها نبود بستر مناسب یا وجود مشکلات اقتصادی و اجتماعی است.

کندی بسیار زیاد اجرای طرح خروج دام از جنگل‌های شمال ، معضلات مربوط به قاچاق چوب ، دشواری‌های حفاظت از جنگل ، از جمله پیامدهای این مشکلات است که جنگلهای شمال با آن رو به رو است.

این کارشناسان در گفت و گو با خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) ضمن برشمردن مسائل موجود، بر لزوم حل این مشکلات برای حفظ بهتر جنگل‌ها تاکید کردند.

یکی از کارشناسان ناظر اداره‌کل منابع طبیعی غرب مازندران در این‌باره به ایرنا گفت : یکی از موارد مهم درشمال کشور، طرح خروج دام از جنگل است که درپی آن، نه تنها مشکلات اجتماعی و اقتصادی منطقه حل نشد، بلکه بیشتر هم شد.

" عباس تقی‌پور گل سفیدی" افزود: بی‌اطلاعی ازخواست دامداران و توقعات فرزندان آنان و همچنین چندگانگی درحقوق ارتفاقی اختصاص یافته به دامداران ، انگیزه ماندن آنان را بیشتر و مشکلات را افزون تر کرد.

وی ادامه داد : برخورد قاطع نکردن مراجع قضایی با دامداران و حتی زیر سوال بردن نیروهای منابع طبیعی باعث شد وضع فعلی به وجود آید و هیچ حوزه آبخیزی در شمال وجود ندارد که از دام خالی شده باشد.

تقی پور بیان داشت : بسیاری از روستاییان جنگل‌نشین دارای خودرو نیسان ، قاطر و اره موتوری هستند و حدس زدن شغلشان آسان است.

این کارشناس ارشد جنگلداری افزود: گسترش طبیعت گردی به نفع جنگل نشینان است و نظر برخی که ورود گردشگران را مساوی با تخریب فرهنگی و اخلاقی مردم محلی می‌دانند، درست نیست.

بنابرآمار، جمعیت ساکن در شمال، در طول نیم قرن اخیر ‪ ۱۰‬برابر شده و به حدود هشت میلیون نفر رسیده است.

در نظر گرفتن ساکنان موقت و گردشگران حاکی از کمبود جا در منطقه شمال است که زمینه را برای تخریب جنگل فراهم می‌کند.

به اعتقاد کارشناسان هر چه مشکلات اجتماعی و اقتصادی بیشتر باشد ، تجاوز به جنگل افزون تر و حفاظت از آن دشوارتر می‌شود.

یکی از کارشناسان سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور گفت: نفس ملی شدن جنگل‌ها و مراتع (درسال ‪ (۱۳۴۱‬برای اعمال مدیریت یکنواخت ، اجرای برنامه‌های مترقی، سلب مالکیت از اشخاص، جلوگیری از اجرای برنامه‌های پراکنده و اعمال سلیقه‌های محلی، در کنار خلا هسته‌های کارشناسی قوی ، می‌توانست اتفاقی مطلوب و مفید تلقی شود.

" ابراهیم محمودپور" اضافه کرد : با سلب مالکیت اشخاص، کسانی که‌بیشترین سود را بردند، رعایای گله‌های دامداری متعلق به مالکان بزرگ (گالش ها) که از محروم‌ترین گروه‌های اجتماعی به حساب می‌آمدند بودند.

وی گفت : رشد ناموزون صنعتی و گسترش شهرنشینی ، حاشیه نشینی روستاییان، بروز نابسامانی‌های فرهنگی، شروع تنش‌های اجتماعی و درپی‌آن بحران‌های‌اقتصادی و تزلزل سیاسی در هیات حاکمه‌وقت، خروج ارز و سرمایه از کشور، بخش صنعت را با رکود مواجه کرد.

محمودپور تصریح کرد: فروپاشی نسبی مدیریت دولتی بر منابع ملی از سال ۱۳۵۶ ناآگاهی عده زیادی از مردم نسبت به نقش منابع طبیعی تجدیدشونده درحفاظت از منابع حیاتی و زندگی انسان و علل دیگر، تصرف، تخریب و تبدیل جنگل هارا در سال‌های اول انقلاب، به نوعی مبارزه عمومی و ضد استعماری تبدیل کرده بود.

کارشناس سازمان جنگل‌ها یادآور شد : وقوع جنگ تحمیلی ، امکان تبیین جایگاه و نقش منابع طبیعی را به تاخیر انداخت و به جنگل‌های شمال، آسیب های جدی و فراوان وارد شد.

وی افزود: تهاجم، تخریب و تصرف اراضی ملی و جنگل‌ها، در سال‌های بعد مهار شد ولی از بین نرفت، البته این بار، دیگر تخریب جنگل به معنای تولید برای خودکفایی نبود و بلکه افزایش جمعیت روستایی و مسائل دیگر فشار مضاعفی بر جنگل تحمیل کرد.

به گفته محمودپور، در حدود یک میلیون و ‪ ۳۰۰‬هزار نفر در ‪ ۱۸۱‬هزارخانوار ساکن در محدوده حوزه‌های آبخیز شمال کشور زندگی می‌کنند و ‪ ۴۸‬درصد از کل آبادیهای داخل و حاشیه جنگل ، کمتر از ‪ ۲۰‬خانوار دارند.

نماینده سازمان‌های مردم نهاد (سَمَن) در معاونت مناطق مرطوب و نیمه مرطوب سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور دراین‌باره به ایرنا گفت : مشکل تامین سوخت روستاییان هنوز به طور کامل حل نشده‌است.

"صادق رحمتی" افزود: جانشینی سوخت فسیلی به جای سوخت گیاهی که در شورای برنامه‌ریزی کشاورزی و آب درسال ‪ ۱۳۶۸‬درنظرگرفته شده بود،به دلیل ضعف شناخت دقیق و همه جانبه این پدیده، تاکنون بسامان نشده است.

به گفته او شیب و فرسایش خاک در کوهستان و بالا بودن هزینه کشاورزی در آن ، ضعف خدمات رسانی رفاهی و بهداشتی و آموزشی به روستاییان ، نوعی "فقرساکت"  را  بر  جوامع  محلی  حاکم کرده‌است  که  جوابگوی آن، استفاده ‌روستاییان از جنگل است.

رحمتی اظهار داشت : برخی روستاییان شمال کشور ، به فعالیت‌هایی همچون زراعت چوب، نوغان داری، زنبور داری و صنایع چوب اشتغال دارند.

این نماینده   سَمَن تاکید کرد : لازم است شیوه‌های بهره‌وری از جنگل با مشارکت جوامع محلی شناخته شود.

وی افزود: باید  با  بررسی  نظر جنگل نشینان در مورد مشکلات موجود، راه حل هایی پیشنهاد شود که خود آنان را سهیم کند.

وی ادامه داد : شایسته است در قالب طرح حمایت از جنگل‌های کوهستانی، با مشارکت جوامع محلی و با همکاری ذینفعان دولتی ، بخش خصوصی و مردم ، درپی رفع مشکلات برآییم.

رحمتی ااضافه کرد : طرح‌های مذکور، طبق نمونه‌گیری " تصادفی طبقه‌ای" که طبقات را براساس میزان مشکلات موجود و میزان آسیب پذیری به سه دسته "مناطق بحرانی" ، " آستانه بحرانی "  و  " غیربحرانی " تقسیم می‌کند، بررسی می‌شود.

او توضیح داد: در ابتدا حوزه‌های آبخیز مورد عملیات ، شناسایی می‌شود و سپس با انتخاب خانوارهای نمونه درآن حوزه و ثبت مشکلات آنها، با تحقیق و بررسی جوانب امر، درصدد یافتن راهکار از ذینفعان بر می‌آییم.

به گفته رحمتی تاکنون سه طرح در قالب حمایت از جنگل‌های کوهستانی با مشارکت جوامع محلی در بلده نور، صفارود رامسر، فَشکور و ناتر چالوس مشخص شده و در حال اجراست.

طبق آمار سازمان جنگل‌ها و مراتع تا پایان سال ‪ ۸۴‬از چهار میلیون و ‪۳۷‬ هزار واحد دامی موجود در جنگل‌های شمال یک میلیون و ‪ ۵۴‬هزار واحد از جنگل خارج شده است.

به گفته کارشناسان امر ، قاچاق چوب به دلیل آزادی واردات چوب و افزایش حفاظت جنگل از جمله آغاز به کار یگان حفاظت کاهش یافته و قاچاق کنونی درختان جنگلی بیشتر به صورت محلی است.



 
مطالعات دوره ای در جنگل های شمال
ساعت ٧:٢٠ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

برای بررسی تحولات و تغییرات جنگل‌های شمال ، هر‪ ۱۰‬سال یک بار، مطالعات دوره‌ای و جمع‌آوری اطلاعات در آن انجام می‌شود.

از سال ‪ ۱۳۳۷‬تاکنون ، پنج مطالعه دوره‌ای انجام شده و ششمین مطالعه نیز در حال انجام است.

جمعی از پژوهشگران و کارشناسان امور جنگل در گفت و گو با خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) ضمن برشمردن برخی از نتایج این مطالعات ، بر افزایش کیفی آن تاکید کردند.

سرپرست بازنگری طرح جامع جنگل‌های شمال کشور در دوره پنجم گفت : جمع‌آوری اطلاعات جنگل درادوار مختلف برای ارزیابی وضعیت جنگل‌های شمال امری ضروری و اجتناب ناپذیر است.

" محمدحسن مشتاق کهنمویی " افزود: با تحلیل این اطلاعات قادر خواهیم بود سیاست‌های کلان مورد نیاز برای استمرار حیات و حفظ پایداری اکوسیستم جنگلی و منابع وابسته را به درستی ترسیم کنیم.

وی اهداف مطالعات دوره‌ای در جنگل‌های شمال را چنین برشمرد:تامین اطلاعات به هنگام اعم از جنگل شناسی و جنگلداری و تجزیه و تحلیل وضعیت فعلی جنگل و پیش بینی سیرتحول آن برای ارایه به مسوولان و پی‌ریزی برنامه‌های درازمدت و کوتاه مدت.

مشتاق کهنمویی اضافه کرد: گذشته از اهداف اصلی ، اهداف فرعی و جنبی نیز ازاین مطالعات وجود دارد و به طورکلی می‌توان گفت که به علت تنوع اطلاعات، هر موضوع که قابلیت تحقیق و بررسی داشته باشد ، از آن به دست می‌آید.

این کارشناس سازمان جنگل‌ها و مراتع با ذکراین که مطالعات دوره‌ای جنگل های شمال در پنج دوره بین سال‌های ‪ ۱۳۳۷‬تا ‪ ۱۳۷۵‬انجام شد، گفت: در پنجمین دوره در سال ‪ ۱۳۷۵‬نتایج ، متکی بر حدود ۵۰۰۰ قطعه نمونه ثابت بود و علاوه بر درختان سرپا، درختان افتاده نیز بررسی و اندازه‌گیری شد.

وی بیان کرد: برپایه نتایج این مطالعه، در شمال ، یک میلیون و ‪ ۳۲۳‬هزار هکتار جنگل قابل کار و ‪ ۳۴۳‬هزار هکتار جنگل حفاظتی و ‪ ۴۳‬هزار و ‪ ۵۰۰‬هکتار اراضی خالی داخل جنگل وجود دارد.

مشتاق کهنمویی ادامه داد : مساحت بیشه زارهای شمال ‪ ۲۶۸‬هزار هکتار و جنگل کاری پیوسته به جنگل ‪ ۱۱۵‬هزار هکتاراست.

این کارشناس سازمان جنگل ها افزود:برای حفظ اکوسیستم برداشت چوب ازجنگل های شمال کاهش یافته است که درنتیجه آن، موجودی جنگل در واحد سطح افزایش یافته و از ‪ ۲۱۰‬متر مکعب در هکتار در سال ‪ ۱۳۶۵‬به ‪ ۲۸۰‬متر مکعب در سال ۱۳۷۵رسیده است.

وی تاکید کرد: مدیریت جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری ، برنیمی از جنگل های شمال اعمال می‌شود که ضروری است کل جنگل‌های شمال، حتی جنگل های حفاظتی وحمایتی در قالب طرح‌ها قرار گیرد.

مشتاق کهنمویی گفت: یکی از دلایل کاهش برداشت چوب در واحد سطح ، نبود اطمینان به حفاظت کامل جنگل و حل سریع معضلات اجتماعی آن به خصوص دامداران است که در دراز مدت باعث فرتوتی جنگل و جایگزین نشدن نهال‌های شاداب شده است.

سرپرست بازنگری طرح جامع جنگل‌های شمال در دوره پنجم بیان کرد : نتایج آمار سال۱۳۷۵‬با ‪ ۱۳۶۵‬نشان می‌دهد که تعداد و حجم درختان در طبقات قطری بالاتر از ‪ ۸۵‬سانتی متر که درختان فرتوت و کهن سال را در می‌گیرد، افزایش یافته است که باعث کاهش کیفیت درختان می‌گردد و علاوه برآن، پایداری جنگل را نیز تهدید می‌کند.

به گفته او تعداد و حجم درختان در درجات کیفی یک و دو کاهش قابل توجهی یافته است و در عوض درختان با کیفیت سه و چهار افزایش نشان می‌دهد که حاکی از افت کیفیت تولیدات جنگل است.

مشتاق کهنمویی ، کمبود نهال‌های مطلوب و سالم، توزیع نامناسب درختان در طبقات قطری مختلف، تعداد زیاد درختان مسن، کیفیت تولید نامطلوب بیش از‪۵۰‬ درصد درختان، آسیب دیدگی ‪ ۴۲‬درصد درختان، سرشاخه زنی و کت زنی در ‪ ۱۸‬درصد درختان، وجود تنه غیرعادی در ‪ ۴۰‬درصد درختان و وجود ‪ ۶/۴‬متر مکعب درخت افتاده در هر هکتار را از نکات منفی در جنگل‌های شمال برشمرد.

یکی از پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران به ایرنا گفت : انتخاب فواصل زمانی ‪ ۱۰‬ساله برای مطالعه دوره‌ای درجنگل‌های شمال مناسب است و می‌توان جدا از مطالعات زمینی، اطلاعات ماهواره‌ای را هم به آن اضافه کرد.

"یوسف گرجی بحری " ادامه داد : ضرورت انجام چنین مطالعاتی روشن است ولی به درستی معلوم نیست که از اطلاعات به دست آمده چه استفاده‌هایی می‌شود.

وی بااشاره به این که دستیابی به نتایج این مطالعات برای پژوهشگران به آسانی صورت می‌گیرد، گفت: خوشبختانه ‌تغییر مدیریت‌ها باعث تعطیلی‌این مطالعات نشده است.

گرجی بحری واگذاری  مطالعه  دوره‌ای  در  دوره  ششم را به  بخش  خصوصی نامناسب ذکر کرد و گفت : این کار، اعتبار آمار را پایین می‌آورد.

این پژوهشگر  گفت : دستگاه‌های اندازه‌گیری  و  آماربرداری  باید  در اختیار کارشناسان باشد نه اشخاص ناوارد و قطعات نمونه آماربرداری به دقت معلوم باشد تا بتوان کار نظارت را به خوبی انجام داد.

وی تاکید کرد: برداشت داده‌ها بهتر است در فصل بهار و تابستان انجام شود زیرا گیاهان در این هنگام برگ و گل دارند و بهتر شناخته می‌شوند و درصد تاج پوشش نیز معلوم است.

یکی از کارشناسان ناظر  اداره ‌کل منابع طبیعی غرب مازندران به ایرنا گفت:
به دلیل هزینه زیاد آماربرداری، انجام دادن آن در دوره‌های ‪ ۱۰‬ساله معقول است ولی در قالب کنترل می‌توان آن را هر پنج سال انجام داد.

عباس تقی پور گل سفیدی افزود: در مطالعات دوره‌ای ، توجه به جامعه شناسی گیاهی ، خاک شناسی و زمین شناسی، ضعیف است و به طور کلی ، بررسی کیفی مطلوب نیست.

وی توضیح داد : برای مثال به شادابی و سلامت درختان کمتر توجه می‌شود یا از وسایلی همچون "هاگا" و " رلاسکوپ آیینه‌دار" برای تعیین درجه کیفی درختان در شش متر اول و دوم استفاده نمی‌شود.

تقی پور اضافه کرد : باید از قطعات نمونه ثابت استفاده کرد تا بتوان همان مکان را بررسی مجدد کرد و از دستگاه‌هایی همچون ‪ GPS‬بهره گرفت.

کارشناس ناظراداره کل منابع طبیعی غرب مازندران افزود: درآماربرداری‌ها از کارشناسان کارآمد به خوبی استفاده نمی‌شود، هرچند که از گذشته بهترشده است.

به گفته این کارشناس قطر درختان با دقت اندازه‌گیری می‌شود ولی اندازه گیری ارتفاع درختان به دلیل مشکلاتی که دارد چنان دقیق نیست.



 
نهالستان ها پشتوانه جنگل های شمال
ساعت ٧:۱۸ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

       

در حدود ‪ ۳۰‬نهالستان با مساحت ‪ ۷۵۰‬هکتار در جنگل‌های شمال وجود دارد که با توان تولید ‪ ۶۰‬میلیون اصله   نهال در سال، پشتوانه جنگل‌های شمال   محسوب    می شوند.

به گفته جمعی از کارشناسان ، با توجه به ضرورت هم ارتفاعی نهالستان با محل کاشت نهال، در زمان حاضر با کمبود نهالستان‌های ارتفاعات بالا و کوهستان مواجه هستیم.

رییس گروه تولید نهال دفترجنگل کاری و پارکهای سازمان جنگل‌ها و مراتع کشوردر این‌باره گفت : نهالستان‌های جنگل‌های شمال به سه دسته دولتی، داخل طرح و خصوصی تقسیم می‌شود.

"علی‌محمد پورعسکری" در گفتگو با ایرنا افزود: نهالستان‌های دولتی زیر نظر ادارات کل منابع طبیعی چهارگانه شمال اداره می‌شوند و شامل سه نهالستان در استان گیلان، یک نهالستان در منطقه نوشهر، سه‌نهالستان درمنطقه ساری می‌گردد و استان گلستان نهالستان دولتی ندارد.

وی ادامه داد: نهالستان‌های داخل طرح‌های جنگلداری ، به دست مجریان این طرح‌ها اداره می‌شود که در کل جنگل‌های شمال، فقط شرکت‌های «شَفارُود»، «نکا چوب»، «چوب و کاغذ» و «فَریم »دولتی هستند.

به گفته پورعسکری، این چهار شرکت دولتی، در مجموع ‪ ۱۲‬نهالستان دارند و جنگل‌کاری‌های خود را بااستفاده از نهال‌های تولید شده در این نهالستان‌ها انجام می‌دهند.

این کارشناس جنگل اظهارداشت: پنج نهالستان در اختیار مجریان طرح غیر دولتی است و بخش خصوصی نیز در مجموع، شش نهالستان را اداره می‌کند.

وی تصریح کرد : نهالستان‌هایی که هم‌اکنون به دست بخش‌های خصوصی اداره می‌شود، در گذشته دولتی بود ولی با توجه به سیاست کلی کاهش تصدی گری دولت، در قالب برنامه‌های ‪ ۱۰‬ساله، در اختیار بخش خصوصی قرار گرفت.

پورعسکری تاکید کرد: فقط اداره این نهالستان‌ها به بخش خصوصی واگذارشده و مالکیت آن همچنان دولتی است که برای نمونه می‌توان به نهالستان "شَهرپُشت" نوشهر و نهالستان " قُرُق" گرگان اشاره کرد.

رییس گروه تولید نهال دفترجنگل کاری و پارکهای سازمان جنگل‌ها و مراتع یادآور شد: بزرگترین نهالستان شمال، نهالستان قرق با مساحت ‪ ۷۵‬هکتار و قدیمی‌ترین آن، نهالستان چمارسرای رشت است که در سال ‪ ۱۳۲۶‬تاسیس شد.

این کارشناس جنگل گفت : نهالستان چمارسرا، اکنون به «باغ بذر » تبدیل شده است و نهالستان کلاردشت که در سال ‪ ۱۳۳۶‬احداث شده قدیمی‌ترین نهالستان فعال شمال محسوب می‌شود.

وی درخصوص تولید نهال خاطرنشان کرد : ظرفیت اسمی مجموع نهالستان‌های شمال ‪ ۶۰‬میلیون اصله در سال است که تولید عملی، با توجه به نیاز، ‪ ۲۰‬تا ‪ ۵۰‬میلیون نهال در سال است.

پورعسکری تصریح کرد: از نظر تولید نهال برای مناطق جلگه‌ای مشکل نداریم و مساله اصلی، تامین نهال برای ارتفاعات بیش از ‪ ۸۰۰‬متر از سطح دریاست.

وی توضیح داد: نهال‌هایی که در ارتفاعات بالا کاشته می‌شوند، باید در نهالستان‌های همان مناطق پرورش یافته تا سازگاری داشته باشند و نمی‌توان از تولیدات نهالستان‌های جلگه‌ای استفاده کرد.

کارشناس سازمان جنگل هاو مراتع افزود: اجازه‌قانونی برای احداث نهالستان دولتی نداریم ولی اگر مجری طرحی بخواهد در محدوده خود و درارتفاعات، نهالستان تاسیس کند، همکاری فنی می‌کنیم.

پورعسکری درباره مشارکت بخش خصوصی درایجاد نهالستان افزود: این بخش با طی مراحل قانونی می‌تواند نهالستان احداث کند ولی اقداماتی که تاکنون‌انجام شده، هنوز به مرحله عمل نرسیده است.

این کارشناس جنگل ، گونه‌های تولیدی در نهالستان‌های شمال را پَلَت، نَمْدار، شیرْدار، بُلَند مازُو، شاهْ بلوط، داغْداغان، تُوسکا، گردو، صنوبر، سفید پَلَت، چنار، اقاقیا، بارانَک، زیتون، گیلاس جنگلی، عَرعَر،اوکالیپتوس و وَن ذکر کرد.

به گفته او علاوه بر این، نهال گونه‌های افرای خزری، مَلَج، تُوس، تیس، آزاد ، کاج بروسیا، کاج تِدا، کاج سیاه، کاج بادامی، کاج دریایی، کاج اِلیوتی، لاریکْس، نوئل، نَرّاد، کریپتومِریا، سرونقره‌ای، زَرْبین، سرو شیراز و انواع‌ سِدْر نیز تولید می‌شود.

پورعسکری تاکید کرد: اکنون، بیشتر جنگل کاریها در ارتفاعات انجام می‌شود و مرتفع‌ترین نهالستان شمال برای تامین نهال این جنگل کاری‌ها، نهالستان "اُوری مُلک" در حوزه شرکت فَریم با ارتفاع ۱۶۵۰‬متر است.

به گفته کارشناسان در گذشته برای جنگل کاری در مناطق کوهستانی، از نهال‌های پرورش یافته در نهالستان‌های جلگه‌ای استفاده می‌شد که اقدامی نادرست بود و تلفات نهال را بالا می‌برد.

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس درباره نهالستان‌های  جنگلی  گفت: هدف از  احداث این  مراکز،  تامین  نهال  برای جنگل کاری یا پاسخ به نیاز بخش خصوصی است.

" فرهنگ اسداللهی " افزود: برحسب این که به چه منظوری نهالستان ایجاد می‌شود، موقعیت و نحوه کار آن فرق می‌کند و به همین دلیل، گاه‌از نهالستانهای موقت استفاده می‌شود.

وی تاکید کرد: انتخاب محل برای نهالستان باید به نحوی انجام گیرد که از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد و مسائلی همچون پستی و بلندی و جنس خاک و وجود آب، به دقت مطالعه شود.

این استادیار دانشگاه گفت: محل نهالستانِ دائم بهتراست در نزدیکی جاده انتخاب شود و به گونه‌ای باشد که در آینده بتوان سطح آن را گسترش داد.

اسداللهی افزود : آب برای نهالستان، امری حیاتی است و کیفیت آن عامل مهمی شمرده می‌شود و شیب نهالستان نیز نباید رو به جنوب و آفتاب گیر باشد زیرا در این صورت خاک، زودتر خشک می‌شود.

کارشناس جنگل‌کاری اداره‌کل منابع طبیعی غرب مازندران گفت: به دلیل کمبود نهالستان‌های کوهستانی، در حدود ‪ ۶۰‬درصد جنگل کاری دراین مناطق، باتولیدات نهالستان‌های جلگه‌ای انجام می‌شود.

" علی کیان" افزود: این کار، علمی نیست و از روی ضرورت انجام می‌شودزیرا جنگل کاری با نهال‌های ناسازگار، بهتر از خالی ماندن عرصه مستعد جنگل‌کاری است.

به گفته او تنها نهالستان دولتی و کوهستانی در غرب مازندران، نهالستان کلاردشت است و نهال‌های تولید شده در نهالستان‌های بخش خصوصی نظیر صَفارود و بِنَشْکی و دشتِ نظیر و اِجو، جوابگوی نیاز مانیست.

این کارشناس جنگل‌کاری از دیگر مشکلات کمبود نهالستان‌های کوهستانی را به تعویق افتادن جنگل کاری از آبان به دی ماه ذکر کرد.

کیان توضیح داد: جنگل‌کاری درارتفاعات باید در اواخر آبان انجام شود ولی چون اغلب، از نهالستان‌های جلگه‌ای استفاده می‌کنیم و موسم خزان آنها دی ماه است، جنگل کاری به فصل سرما و برف می‌افتد و مشکلاتی به بار می‌آورد.

از سال ‪ ۱۳۴۱‬که جنگل‌ها و مراتع کشور، ملی اعلام شد، تا پایان سال ‪،۱۳۸۵‬ در حدود ‪ ۴۰۰‬هزار هکتار جنگل کاری در شمال کشور انجام شده است.

 کارشناسان امور جنگل بر لزوم رعایت ضوابط اصولی واگذاری نهالستان های جنگلی به بخش خصوصی، تعیین چارچوب و برنامه‌های کاری و نظارت مستمر بر عملکرد متقاضیان تاکید دارند.این در حالی است که  واگذاری اداره نهالستان های جنگلی  به بخش خصوصی تا کنون چندان موفق نبوده است. 

رییس گروه تولید نهال دفتر جنگل کاری و پارکهای جنگلی سازمان جنگلها و مراتع به  ایرنا  گفت: نهالستان های شرق مازندران به  دلیل   اختیار    عمل  مدیران     نهالستان ها در انتخاب کارگران جدید تا حدودی موفق بوده‌اند ولی در نهالستانهای غرب مازندران کارگران قبلی پس از واگذاری در نهالستان ها باقی ماندند.

"علی محمدپور عسکری " افزود: توصیه بخش خصوصی این است که با داشتن تخصص و تجربه کافی و توانایی بازاریایی وارد این عرصه شوند.

وی یادآور شد: وظیفه ما نظارت است ولی چون علاقه‌مند به موفقیت بخش خصوصی هستیم به آنها کمک کارشناسی و علمی می‌کنیم.

وی خاطرنشان کرد: کمک دیگر ما به بخش خصوصی این است که نهالهای مورد نیاز خود را فقط از آنها تامین ‌کنیم و برای آنها تضمین فروش به وجود آوریم.

پورعسکری افزود: سازمان جنگلها و مراتع، نیاز خود را به نهال، یک سال قبل اعلام می‌کند ولی مدیران برخی از نهالستانها قیمت اعلام شده سازمان را نپذیرفتند و نهال تولید نکردند.

پورعسکری درباره این که چنین نهالستانهایی، بدون تولید نهال و کسب درآمد، با چه انگیزه‌ای به کار خود ادامه می‌دهند، ابراز بی‌اطلاعی کرد و گفت: از نظرقانون، آنها نمی‌توانند به تصاحب و مالکیت زمین نهالستان امیدوار باشند.

این کارشناس با ضعیف دانستن نظارت‌ها در این بخش ، گفت: باید واگذاریها اصولی و دارای چارچوب مشخصی بوده  بر آن نظارت شود.

یکی از کارشناسان اداره‌کل منابع طبیعی غرب مازندران در این‌باره گفت: بعضی از کسانی که مدیریت نهالستانهای واگذار شده به بخش خصوصی را به دست گرفتند، در پی دستیابی به اهداف مورد نظرشان بودند.

"علی کیان" افزود: آنها به این امید که درمدت ‪ ۱۰‬سالی که اداره نهالستان را به عهده دارند، ممکن است تغییر و تحولات به وجود آید و اوضاع به هم بخورد وارد این مقوله شدند تا شاید مالکیت زمین نهالستان را به دست آورند.

وی ادامه داد: ما با برخی از  صاحبان نهالستان که  خود مالک زمین هستند نیز قرار داد می‌بندیم تا نهال مورد نیاز را فراهم کنیم.

کیان گفت: جنگل کاری گاه با مسایل اجتماعی تداخل پیدا می‌کند و ساکنان محلی، مزاحمت هایی به وجود می‌آورند که در نتیجه مجبور می‌شویم برای جنگل‌کاری، بیشتر به مناطق خالی از سکنه توجه کنیم.

یک مالک نهالستان خصوصی که عرصه‌ای یک هکتاری را در حوزه اداره کل منابع طبیعی ساری در اختیار دارد، تصریح کرد : من در سال ‪ ۱۳۸۱‬این زمین رااجاره کردم و بعد، آن را خریدم.

"محمد محمدنژاد" افزود: سالی ‪ ۱۰۰‬ـ ‪ ۲۰۰‬هزار نهال تولید می‌کردم و به پشتوانه فروش نهال، برای خرید زمین وام گرفتم که اقساط آن در سال ‪۱۳۸۸‬ تمام می‌شود ولی اداره‌کل منابع طبیعی ساری دیگر حاضر نیست با من قرارداد ببندد.

وی انگیزه تصاحب زمین در واگذاری اداره نهالستانها به بخش خصوصی را نادرست خواند و گفت: از نظر حقوقی چنین امکانی وجود ندارد و نهالستانهای بخش خصوصی در منطقه ساری، با هدف تولید نهال وارد این کار شده‌اند.

محمدنژاد اضافه کرد: خودداری اداره‌کل منابع طبیعی ساری از بستن قرارداد خرید نهال با نهالستانهای صددرصد خصوصی سبب زیان شاغلان این بخش شده است.

گفتنی است ظرفیت اسمی تولید نهال در نهالستان‌های شمال ‪ ۶۰‬میلیون اصله در سال است.

ایران از نظر توسعه جنگل‌کاری رتبه دهم را در جهان و به لحاظ ایجاد جنگل در مناطق بیابانی رتبه اول را در منطقه خاورمیانه داراست.



 
تنوع زیستی در جنگل های شمال
ساعت ٥:٢٢ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

جمعی از پژوهشگران و کارشناسان امور جنگل با اشاره به تنوع زیستی بالا درجنگل‌های شمال، بر لزوم توجه، تحقیق و پژوهش در این جنگل‌ها تاکید کردند.

به اعتقاد کارشناسان یکی از امتیازات جنگل‌های خزری در شمال ایران، داشتن تنوع زیستی بالاست و اگر این ویژگی دراین جنگل‌ها نبود، آسیب پذیری آن بیشتر می‌شد.

به گفته آنان تنوع زیستی در جنگل‌های شمال به تنهایی از جنگل‌های قاره اروپا بیشتر است.

برخی از پژوهشگران معتقدند یکی از عوامل پایداری اکوسیستم، تنوع زیستی، یعنی فراوانی و گوناگونی گونه‌های جاندار است.

برهمکنش زیست جانداران مختلف و تعادل بین آنها، حساسیت اکوسیستم را در برابر عوامل تنش، کم و مقاومت آن را زیادمی‌کند که یکی‌از امتیازات جنگل‌های شمال تنوع زیستی بالای آن است.

یکی از کارشناسان سازمان جنگل‌ها، مراتع وآبخیزداری کشور در گفت وگو با خبرگزاری جمهوری اسلامی بابیان اینکه وجود رشته کوه‌البرز سبب به وجود آمدن شرایطی خاص در منطقه شده است، گفت : در حدود ‪ ۳۰۰‬گونه درختی و درختچه‌ای در جنگل‌های شمال وجود دارد.

" محمود قنادکارسرابی " افزود: در جنگل‌های استوایی، در هرهکتار از جنگل ممکن است  ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ ‬گونه گیاهی دیده شود و هر چه به طرف قطب ها حرکت کنیم، تنوع زیستی کمتر می‌شود.

وی بیان داشت : در بین کشورهای هم عرض ایران ، جنگل‌های شمال ایران و شمال ترکیه که از عصر یخبندان به سلامت گذشتند بهترین محسوب می‌شوند.

قنادکارسرابی اضافه کرد : پس از پایان عصر یخبندان ، پیش روی جنگل به سمت اروپا، از جنگل‌های شمال ایران و ترکیه آغازشد و همین قدمت بیشتر سبب شده‌است که تنوع ژنتیکی درختان شمال ایران، بیشتر از درختان اروپا باشد.

این کارشناس جنگل افزود : بررسی درختان راش در جنگل‌های شمال نشان می‌دهد ، که تنوع ژنتیکی در راش‌های مناطق مرتفع بیشتر از میان بند است زیرا تنش در مناطق مرتفع زیادتر است.

وی با ذکر اینکه تنوع زیستی در سه بخش درون گونه‌ای، ژنتیکی و اکوسیستمی به چشم می‌خورد، گفت: در برخی کشورها تنوع میکروارگانیسم‌ها را نیز در نظر می‌گیرند.

قنادکار سرابی ادامه داد : در عرض جغرافیایی جنگل‌های شمال، این تعداد درخت و درختچه و گونه علفی عالی است و تعداد درختان و درختچه‌های جنگل‌های زاگرس با وجود مساحت بیشتر، ‪ ۱۶۵‬گونه و کمتراز جنگل‌های شمال است.

کارشناس سازمان جنگل‌ها و مراتع تاکید کرد : در مطالعات مربوط به تنوع زیستی جنگل در این سازمان، به جانوران توجه چندانی نمی‌شود واز طرف دیگر، سازمان حفاظت محیط زیست، گیاهان را نمی‌بیند و بهتر است این دوسازمان، یکی شوند.

پژوهشگران ، تنوع، فراوانی و گوناگونی گونه‌های گیاهی و جانوری و میکرو- ارگانیسم‌ها را در جامعه، تنوع زیستی آلفا و دراکوسیستم و بیوم، تنوع‌زیستی بتا و در کشور، تنوع زیستی گاما می‌نامند.

به گفته این پژوهشگران هرچه تنوع گونه‌ای بیشتر باشد، زنجیره‌های غذایی ، طولانی تر و شبکه های حیاتی، پیچیده‌تر و در نتیجه محیط  پایدارتر و دارای خود تنظیمی بالاتری است.

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس به ایرنا گفت: جنگل‌های شمال کشور با تنوع خاص ژنتیکی یکی از بزرگ‌ترین منابع کشور محسوب می‌گردد.

" فرهنگ اسداللهی " افزود: ایران در بین کشورهای خاورمیانه از نظرگیاهی مقام خاصی دارد و از نظر تعداد گونه‌های چوبی و جوامع گیاهی و تنوع زیستی بسیار غنی است.

وی گفت : ایران همچون پلی، مناطق مختلف خاورمیانه و کشورهای همسایه را به یکدیگر متصل می‌کند و جنگل‌های خزری آن  در شمال ایران، جزء ناحیه‌رویشی اروپ - سیبری است.

اسداللهی تصریح کرد : رشته کوه‌البرز در قسمت‌های شمال غربی به کوه‌های ماورای قفقاز متصل شده تا جنگل‌های گلی داغ و بجنورد ادامه دارد.

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد واحد نوشهر و چالوس گفت: این جنگل‌ها شامل دشت‌های آبرفتی، ساحل، تپه ماهور، ارتفاعات، پستی و بلندی ،یال ، دره، عوارض متعدد، همچنین رودخانه‌ها و ارتفاعات بلند است.

به گفته این استاد دانشگاه در جنگل‌های شمال ایران ، تعدادی از گونه‌های بومی و جوامع جنگلی خاص ، که باقیمانده دوران سوم زمین شناسی است ، دیده می‌شود.

اسداللهی ادامه داد : از نظر تنوع زیستی و اجتماعات گیاهی ، جنگل‌های خزری بسیار غنی است .

وی درباره محدوده ارتفاعی پراکنش این گونه‌ها توضیح داد : درختان و درختچه‌های خزری ازسطح دریا تا ارتفاع دو هزار و ‪ ۳۰۰‬متری انتشار دارد.

جنگل‌های شمال ‪ ۱/۸‬میلیون هکتار وسعت دارد و تنها جنگل تولیدی کشورمحسوب می‌شود.

این جنگل ها ‪ ۱۵‬درصد سطح جنگل‌های کشور و ‪ ۱/۱‬درصد  مساحت کشور را     در بر می گیرد.



 
ویژگی های جنگل های شمال
ساعت ٥:۱٤ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

                                                                 

        موقعیت جنگل های شمال (رنگ سبز) در ایران (فائو ،۲۰۰۷)

  

 مقدمه

 ایران با ۱۶۴،۸۱۹،۵۰۰ هکتار وسعت دارای 2/14 میلیون هکتار جنگل، 1/86 میلیون هکتار مرتع، 6/32 میلیون هکتار بیابان است و  9/31 میلیون هکتار دیگر را زمین های کشاورزی و غیره تشکیل می دهد. 

جنگل به سطحی از زمین گفته می شود که از درخت و درختچه و گیاهان علفی تشکیل شده و بین گیاهان و جانوران آن، اشتراک زیستی به وجود آمده است. کمترین مساحت جنگل را 5/0 هکتار (5000 متر مربع) در نظر می گیرند و تاج درختان آن نباید کمتر از 10 درصد سطح آن را بپوشاند. اگر مجموع مساحتی که تاج درختان می پوشاند یعنی «تاج پوشش» آنها کمتر از 10 درصد باشد به آن «بیشه» گفته می شود. با این حال در ایران به دلیل کمبود جنگل، این مقدار را 5 درصد در نظر می گیرند تا مناطق بیشتری تحت عنوان جنگل محافظت شود. به دلیل این تفاوت در تعریف، مساحت جنگل های ایران از 1/11 میلیون هکتار (بر مبنای 10 درصد) تا 2/14 میلیون هکتار (بر مبنای 5 درصد) ذکر می گردد.

 

 جنگل های ایران به پنج حوزه رویشی تقسیم می شود:

 

۱ـ جنگلهای خزری (شمال)، 85/1 میلیون هکتار.

۲ـ جنگلهای زاگرس، 05/5 میلیون هکتار.

۳ـ جنگلهای ایران و تورانی، 895/2 میلیون هکتار.

۴ـ جنگلهای خلیج فارس و عمانی، 4/2میلیون هکتار.

۵ـ جنگلهای اَرَسباران، 150هزار هکتار .       

 

       

سطح جنگل های ایران (هکتار) ـ سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور

 

      نوع جنگل

سطح خارج از شمال

سطح شمال

       جمع

    درصد

جنگل انبوه ( تاج پوشش بیش از ۵۰ درصد)

755،777

940،826

1،696،603

12

جنگل نیمه انبوه (تاج پوشش ۲۵ ـ ۵۰ درصد)

2،806،846

593،927

3،400،773

9/23

جنگل تنک (تاج پوشش ۵ ـ ۲۵ درصد)

7،842،183

313،133

8،155،316

4/57

جنگل ماندآبی

30،400

-

30،400

2/0

جنگل دست کاشت

919،468

-

919،468

5/6

جمع

12.354.673

1847886

14،202،559

100

 توضیح: از سال 1331 تا پایان سال 1386 در شمال کشور 453،977 هکتار جنگل کاری انجام شد که چون بیشتر آن، جنگل کاری کیفی با هدف غنی سازی جنگل و یا زراعت چوب و فضای سبز بوده، در آمار فوق در نظر گرفته نشده است.

 

             سطح مراتع ایران(هکتار)- سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور

 

نوع مرتع

 

سطح خارج از شمال

 

سطح شمال

 

جمع

 

درصد

 

مراتع متراکم

(تاج پوشش بیش از ۵۰ درصد)

6.345.923

 

590.870

 

6.936.793

 

8.1

 

مراتع نیمه متراکم

(تاج پوشش ۲۵ ـ ۵۰ درصد)

20.694.347

 

1.893.129

 

22.587.476

 

26.2

 

مراتع کم تراکم

(تاج پوشش ۵ ـ ۲۵ درصد)

56.059.560

 

520.110

 

56.579.670

 

65.7

 

جمع

 

83.099.831

 

3.004.109

 

86.103.940

 

100

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 کلیات

جنگل های خزری که به جنگل های شمال معروف است یکی از نواحی رویشی پنج گانه ایران محسوب می شود که با مساحت 85/1میلیون هکتار (۱۸۵۰۰ کیلومتر مربع ) در نیم رخ شمالی رشته کوه البرز و در استان های گیلان و مازندران و گلستان واقع است و ۱۳ درصد جنگل های کشور را شامل می شود. این جنگل ها از آستارا در شمال غربی استان گیلان تا گُلی داغ در شرق استان گلستان به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر از ارتفاع هم سطح دریا تا ارتفاع 2800 متر امتداد دارد. میانگین بارندگی سالانۀ آن، حداکثر 2000 میلی متر (در غرب) و حداقل 600 میلی متر ( در شرق) و میانگین بارندگی سالانۀ آن 15 تا 18 درجۀ سانتی گراد و آب و هوای معتدل و مرطوب دارد. خاک جنگل های شمال، اغلب تحول یافته و بیشتر شامل رده های «آلفی سول» و « اینسپتی سول» و سنگ مادری، اغلب آهکی پرمین و تریاس و کرتاسه و ماسه سنگ ها و شیل های زغالی ژوراسیک زیرین است. قدمت جنگل های شمال به بیش از یک میلیون سال قبل برمی گردد و دارای ۹۰ گونه درختی، ۲۱۱ گونه درختچه ای، ۱۵۵۸ گونه علفی و بوته ای، ۳۴۰ گونه پرنده ( ۶۱ درصد پرندگان ایران) و ۴۷ گونه پستاندار است. درختان مَمْرَز ( ۳۰ درصد )  و  راش( 63/23 درصد ) فراوان ترین گونه های درختی موجود در جنگل های شمال اند و اَنْجیلی (54/10 درصد)، خُرْمَندی (5/8 درصد)، بلوط (65/7 درصد)، تُوسکا (9/4 درصد)، پَلَت (73/2درصد)، شیردار(54/1درصد)، نَمْدار (03/1 درصد)، وَن (49/0 درصد) در رتبه های بعدی قرار دارند. همچنین گونه های با ارزشی همچون سفیدپَلَت، سُرْخْدار، شِمْشاد، بارانَک، گیلاس جنگلی، زَرْبین در این جنگل ها وجود دارد. جنگل های شمال به دلیل تراکم بالای درختان و قابلیت تولید چوبِ بالا، تنها عرصه جنگلی کشور است که می توان با رعایت موازین علمی و بدون تخریب جنگل، از آن چوب برداشت کرد.

 از سال ۱۳۴۱ و درپی ملی شدن جنگل ها و مراتع کشور، توجه به جنگل های شمال افزایش یافت و هم اکنون ادارۀ این جنگل ها  برعهدۀ  معاونت مناطق مرطوب و نیمه مرطوب سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور (مستقر در چالوس) و واحدهای تابع  است و سه دفتر دارد:

 • دفتر جنگلداری (نام سابق: دفتر فنی جنگلداری)

 • دفتر امور بهره برداری جنگل و مرتع (نام سابق: دفتر بهره برداری و صنایع چوب)

 • دفتر جنگل کاری و پارک های جنگلی (نام سابق: دفتر جنگل کاری و پارک ها)

 

دفتر جنگلداری

 بخش اعظم مدیریت جنگل های شمال برعهده این دفتر است. برای ادارۀ بهتر، جنگل های شمال به 103 حوزه آبخیز (آبریز) تقسیم شده است. هرحوزۀ آبخیز شامل منطقه ای با وسعت تقریبی ۳۰ هزار تا ۵۰ هزار هکتار است که تمام آب بارانی که درآن می بارد یا چشمه هایی که در آن می جوشد به یک رودخانه منتهی می شود و به دریا می ریزد. چون مساحت حوزه آبخیز زیاد است، برای ادارۀ بهتر، آن را با توجه به عوارض طبیعی نظیر کوه و رود، با در نظر گرفتن همگن بودن تقریبی شرایط توپوگرافی و شیب و جهت عمومی، به مناطقی کوچک تر به نام «سِری» تقسیم می کنند که مساحت متوسط آن 1000 تا 2000 هکتار است. اگر حوزۀ آبخیز خیلی بزرگ باشد آن را به دو یا چند بخش تقسیم می کنند و هر بخش به تعدادی سری تقسیم می گردد. برای هرسری، برنامه ای مدون تهیه می شود که در آن، ضمن برشمردن ویژگی های گیاهی، به خصوص درختان، وضع زمین شناسی،خاک شناسی، آب شناسی، هواشناسی تعداد  آبادی ها و دام سرا ها و دیگر موارد مورد نیازِ منطقه ذکر می شود. این برنامه که به آن «طرح جنگلداری» گفته می شود، پایه و اساس تمام فعالیت ها در جنگل است. طرح جنگلداری به مجموع فعالیت ها و برنامه های مدونی که برای حفظ، احیا و توسعه پایدار با در نظر گرفتن توان رویشگاه صورت می گیرد اطلاق می شود که در آن نوع فعالیت(حفاظت، احیا، جاده سازی، بهره برداری، جنگل کاری، پرورش جنگل)، زمان فعالیت(سال و ماه)، مکان فعالیت(قطعات و سطوح)، هزینه ها و درآمدها در یک دوره معین مشخص می گردد. هر طرح جنگلداری پس از اجرا، در مقاطع زمانی اغلب ده ساله، برای ارزیابی فعالیت ها دوباره بررسی می شود که به آن «تجدید نظر طرح جنگلداری» گفته می شود.

 

تهیه و تدوین و اجرای طرح های جنگلداری از سال ۱۳۳۸ درجنگلهای شمال آغاز شد و هم اکنون از مساحت 85/1 میلیون هکتاری این جنگل ها، 400/1میلیون هکتار دارای طرح جنگلداری است و در ٠٧٠/١ میلیون هکتار، طرح اجرا می شود. اجرای طرح های جنگلداری یعنی عمل کردن بر طبق کتابچه طرح جنگلداری که شرکت های دولتی یا خصوصی یا تعاونی پس از طی مراحل قانونی آن را بر عهده می گیرند و در ازای این فعالیت، اجازه می یابند زیر نظر ادارات کل منابع طبیعی در حدی که به جنگل آسیب نرسد، متناسب با رویش جنگل، درختان را قطع و از چوب آن استفاده کنند. این شرکت ها حتی برای قطع یک درخت نیازمند کسب اجازه قطع هستند و انتخاب درخت نیز بر عهده کارشناسان منابع طبیعی است. گذشته از این، شرکت های مجری طرح های جنگلداری، موظف اند در محدودۀ کاری خود با فعالیت هایی نظیر حفاظت، جنگل کاری، پرورش جنگل و جاده سازی به حفظ و احیا و توسعه جنگل کمک کنند.

برای کاهش فشار به جنگل های شمال و با توجه به حذف نشدن کامل عوامل تخریب نظیر حضور دام و جنگل نشینان، قاچاق چوب و تغییر کاربری زمین های جنگلی، میزان بهره برداری در طرح های جنگلداری کاهش یافته  و  از 7/1 میلیون متر مکعب در سال ۱۳۷۵ به حدود 800 هزار متر مکعب در سال ۱۳۸6 رسیده است.

 

طرح خروج دام از جنگل و سامان دهی جنگل نشینان

یکی از عوامل مهم تخریب جنگل های شمال وجود دام در آن است. دام با خوردن و چرای نهال درختان، از تبدیل آنها  به درخت  و ماندگاری جنگل جلوگیری می کند. همچنین رفت و آمد دام ها در جنگل باعث کوبیده شدن خاک و جلوگیری از رویش و استقرار بذر درختان می شود. بر طبق آمار  سال 1364 در جنگل های شمال 4،370،000  واحد دامی وجود داشت که تا پایان سال 1386 تعداد 1،207،531  واحد دامی از جنگل خارج شد و 3،782 خانوار جنگل نشین نیز سامان دهی گردید. کمبود اعتبار و نبود قانون مدون علت اصلی کندی اجرای این طرح است. بخش خروج دام زیر نظر دفتر جنگلداری قرار دارد. 

 

دفتر امور بهره برداری جنگل و مرتع

 مسائل مربوط به قطع و حمل صحیح درختان و تبدیل چوب آن ها به فراورده های مختلف، در حوزۀ کاری این دفتر قرار دارد. سالانه در حدود 800 هزار متر مکعب چوب از جنگل های شمال برداشت می شود. در حالی که رویش درختان و تولید چوب در این جنگل ها، حداقل ۴  میلیون متر مکعب در سال است. کل چوب درختان جنگل های شمال در حدود ۳۹۱ میلیون متر مکعب بر آورد می شود که ۵۰ درصد آن را درختانی با قطر بالای ۶۵ سانتی متر تشکیل می دهد. در مجموع، درختان مسن و قطورِ زیادی در جنگل های شمال وجود دارد که قطع حساب شده آنها ضمن افزایش تولید چوب سایر درختان موجود، فرصت مناسبی برای رویش نهال ها و درختان جوان فراهم می کند. بهره برداری، به موازات جنگل کاری، پرورش جنگل، جاده سازی، حفاظت و توسعه یکی از برنامه های اعمال مدیریت طرح های جنگلداری است که با حذف تعدادی از درختان مسن و معیوب و درختانی که مزاحم درختان مرغوب هستند کیفیت جنگل را بهبود می بخشد. برنامه ریزی و زمان بندیِ قطع درختان و خروج چوب ها از جنگل و نظارت بر روش ها و ماشین های بهره برداری از وظایف این دفتر است.

 در کنار چوب و علوفه که «محصولات اصلی» جنگل و مرتع نامیده می شود، از جنگل ها و مراتع «محصولات فرعی» نیز به دست می آید. محصولات فرعی شامل میوه، دانه، گل، برگ، سر شاخه، ریزوم(۱)، غده، پیاز، صمغ، مَن(۲) و گال(۳) است که مصارف خوراکی و دارویی و صنعتی دارند. محصولات فرعی  جنگل ها  و  مراتع  شمال  به  دو دسته  تقسیم می شوند. دسته نخست شامل محصولات گونه های درختی و درختچه ای مانند ازگیل، انار و تمشک است که در مجموع ، ۴۶ گونه را در بر می گیرد. دسته دوم نیز شامل ۸۱ گونه علفی و مرتعی نظیر آویشَن و بارْهَنگ و پامچال است. با توجه به کاهش برداشت چوب از جنگل های شمال  توجه به محصولات فرعی بیشتر شده است. گسترش استفاده  از  محصولات  فرعی  جنگل  و  مرتع  باعث اشتغال زایی و صادرات آن منجر به ورود ارز به کشور می شود .

 

دفتر جنگل کاری و پارک های جنگلی

وظیفه این دفتر، نظارت بر تولید نهال در نهالستان های جنگلی، کاشت بذر و نهال در داخل و خارج طرح های جنگلداری، توسعه جنگل و توسعه و تجهیز پارک های جنگلی، احداث و نگهداری ذخیره گاه های جنگلی در شمال است. جنگل کاری و احیای مناطق مخروبۀ جنگلی در قالب طرح های عمرانی دولتی در شمال از سال ۱۳۳۱ آغاز شد. تا سال ۱۳۵۷ کل عملیات احیایی جنگل کاری های صورت گرفته در شمال 29،454 هکتار بود که این میزان درسال 1386 به 453،977 هکتار رسید. اغلبِ جنگل کاری های شمال، کیفی است یعنی جنگل های موجود را غنی تر می کند ولی مساحت جنگل را افزایش نمی دهد. در گذشته برای جنگل کاری، اغلب  از گونه های سوزنی برگ و همیشه سبزِ غیر بومی استفاده می شد که با توجه به وجود تنها چند گونۀ سوزنی برگِ بومی در جنگل های شمال، جذابیت ظاهری زیادی داشت. ولی هم اکنون سعی می شود تا حد امکان از گونه های بومی که اغلب پهن برگ و سازگار با محیط هستند استفاده شود زیرا ورود گونه های غیر بومی که سازگاری شان با منطقه بررسی نشده، ممکن است به ساختار طبیعی جنگل آسیب بزند. سالانه در نهالستان های دولتی شمال، در حدود ۴۰ میلیون نهال تولید می شود که در جنگل کاری  و  توسعه فضای سبز  و  درخت کاری  با هدف تولید  چوب به کار می رود.

هم اکنون 58 پارک و تفرجگاه جنگلی با مجموع مساحت 6/34602 هکتار در شمال کشور وجود دارد که مدیریت 27 پارک (با مساحت 72/29905 هکتار) دولتی و مدیریت 31 پارک (با مساحت 88/4696 هکتار) به بخش خصوصی واگذار شده است.

برای حفظ گونه های درختی در معرض انقراض و نادر و با ارزش، همچنین رویشگاه های خاص، بخش هایی از جنگل به صورت ذخیره گاه اداره می شود که در این مناطق «حفاظت مطلق» وجود دارد و درختی قطع نمی شود. در جنگل های شمال ۳۳ ذخیرگاه جنگلی با مجموع مساحت 17،708 هکتار وجود دارد.

 

حفاظت و حمایت 

 با توجه به اهمیت جنگلهای شمال، قائم مقام دفتر حفاظت و حمایت سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری کشور در چالوس  قرار دارد تا حفاظت و نظارت بر این جنگلها بیشتر باشد. حوزۀ عملیاتی واحدهای اجرایی حفاظت از جنگل ها و مراتع شمال به مساحت 4،851،995  هکتار و شامل  اداره کل منابع طبیعی در استان ها و مناطق (استان گیلان ، استان مازندران- نوشهر ، استان مازندران- ساری ، استان گلستان)، 39 اداره منابع طبیعی در شهرستان ها، ۱۲۰ واحد منابع طبیعی در بخش ها، ۵۳ واحد پاسگاه بازرسی و کنترل محمولات جنگلی (۴۲ پاسگاه دائم و ۱۱ پاسگاه فصلی) است. در جنگل ها و مراتع شمال ۸۹۴ مأمور حفاظتی مشغول به کارند و برای هر 5،427 هکتار، یک مأمور وجود دارد در حالی که باید برای هر ۲۰۰۰ هکتار یک مأمور حفاظتی باشد تا نظارت بر فعالیت های جنگل بهتر صورت گیرد. وقوع آتش سوزی های عمدی و غیر عمدی یکی دیگر از عوامل تخریب جنگل است.

 اکثر درختان جنگل های شمال را گونه های پهن برگ تشکیل می دهد که در  مقایسه با گونه های سوزنی برگ، حساسیت کمتری در برابر آتش سوزی دارند ولی به طور کلی  خطر  آتش سوزی در جنگل به ویژه در فصل پاییز که برگ درختان خشک می شود و می ریزد و وزش باد هم وجود دارد، جدی است.

برخی به دلایل مختلف با تخریب جنگل و الحاق آن به زمین های خود، سعی می کنند زمین و عرصۀ جنگل را که جزء منابع ملی است، تصاحب کنند که مقابله با این گونه اقدامات نیز جزء حفاظت محسوب می شود و مسؤولیت آن بر عهدۀ «یگان حفاظت» است.

تلفن رایگان و کشوری «امداد جنگل و مرتع» با شمارۀ 09696 آمادۀ دریافت هر گونه گزارش تخریب جنگل و تجاوز به منابع طبیعی و وقوع آتش سوزی است.

 

پاورقی

۱ـ ساقه ای دگرگون شده که زیر خاک سطحی می روید و ریشه های فرعی و برگه های فلسی شکل و ریشه جوش های نامنظمی در سرتاسر طول خود ، اما نه در محل گره ها ، به وجود می آورد.سرخس ، دم اسب و  حرا از این گونه ساقه ها  تولید  می کنند.

 ۲ـ ماده ای چسبناک از استحصالات شیره پرورده گیاهی که از ترکیب قند های مختلف تشکیل شده است و به طور طبیعی یا بر اثر گزش حشرات و یا با ایجاد شکاف در تنه درختان ، ترشح می شود .

۳ـ رشد غیر عادی بافت گیاهی که در نتیجه تحریک جاندار بیگانه ، اغلب حشره ، یا عاملی دیگر به وجود می آید .

 

منابع

1- آمار و اطلاعات سازمان جنگل ها مراتع و آبخیزداری کشور، معاونت مناطق مرطوب و نیمه مرطوب، 1387.

2- جوانشیر، کریم، محمد حسین جزیره ای، محمود زبیری، مجید مخدوم، محمد رضا مروی مهاجر،1381، فرهنگ کشاورزی و منابع طبیعی، جلد 13، جنگل و محیط زیست، دانشگاه تهران، چ1، 45+186ص.

3- مروی مهاجر، محمد رضا، 1384، جنگل شناسی و پرورش جنگل، دانشگاه تهران، چ1، 387ص.

4- معین، محمد، 1371، فرهنگ فارسی (فرهنگ معین)، امیرکبیر، چ 8، 6جلد ، 106+5277+317+2351ص. 

 



 
برگ نخست
ساعت ٤:٥۸ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

 به نام خدا



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >