جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
محصولات فرعی جنگل ها و مراتع شمال ایران
ساعت ۱٠:۳٩ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٧ آذر ۱۳۸٧  

 مقدمه

محصولات فرعی جنگل و مرتع شامل گل، برگ، ساقه، ریشه، غده، میوه، پوست، صمغ و رزین برخی از گیاهان است که مصرف دارویی و خوراکی و صنعتی دارد.

بهره برداری از محصولات فرعی جنگل ها و مراتع شمال ایران از دیرباز متداول بود. با توجه به تنوع و پراکنش گونه های مختلف جنگلی و مرتعی از این محصولات به طور سنتی و اغلب در حد مصارف محلی بهره برداری می شد و هم اکنون نیز، با شدت کمتری ادامه دارد.

محصولات فرعی جنگلی

استفاده از محصولات فرعی جنگلی با توجه به حضور گستردۀ روستاییان و دامداران در مناطق وسیعی از جنگل های شمال کشور و این که در گذشته به مراکز شهری دسترسی آسان نداشتند تا نیازهای روزمرۀ خود را تأمین کنند، رواج زیادی داشت که عمدۀ آنها به شرح زیر است:

1- خُرمَندی(کَلهُو): از میوۀ آن دُوشاب یا شیره برای مصارف خوراکی تهیه می شود.

2- گوجۀ جنگلی: از میوۀ آن رب و لواشک تهیه می شود.

3- ازگیل: از میوۀ آن رب و ترشی درست می شود.

4- زرشک: استفادۀ سنتی و محلی از میوۀ آن برای تهیۀ مربا و پختن پلو است ولی میوۀ این درختچه در مازندران به طور انبوه جمع آوری و برای مصرف به شهرهای دیگر فرستاده می شود.

5- شاه بلوط: از میوۀ  آن  به  صورت  تنقلات استفاده می شود. در  منطقۀ  امام زاده ابراهیم، جمع آوری و فروش میوۀ این درخت در فصل باردهی رونق زیادی دارد.

6- فندق: میوۀ آن به صورت تنقلات استفاده می شود.

7- پسته: رویشگاه این گونه در منطقۀ قازان قیه در شمال شرقی استان گلستان است و یکی از مواد اولیۀ تولید شیرینی محسوب می شود.

8- همیشک و شمشاد: با وجود ممنوعیت بهره برداری از این دو گونه در جنگل های شمال، سرشاخه های آن به دلیل زیبایی و همیشه سبز بودن شاخ و برگ برای تزئین دسته گل، قطع و به گل فروشی ها عرضه می شود. البته در مورد همیشک با توجه به قدرت زیاد جست دهی در صورت برنامه ریزی و اعمال نظارت صحیح در برداشت آن می توان به طور اصولی از این گونه بهره برداری کرد به طوری که ضمن تأمین نیاز بازار، موجودیت آن حفظ شود.

9- وَلیک: میوۀ این درختچه مصرف خوراکی و گل آن مصرف دارویی دارد.

10- تمشک: از میوۀ آن برای تهیۀ مربا و شربت و تزئین شیرینی استفاده می شود.

11- کُوله خاس: ریشۀ این گیاه دارای مصرف دارویی است ولی مصرف داخلی ندارد و در گذشته صادر می شد. اکنون برای حفظ عرصه های جنگلی که رویشگاه های راش را شامل می گردد، بهره برداری آن ممنوع است. به نظر می رسد در صورت بررسی لازم در میزان تأثیر برداشت در زادآوری درختان راش با توجه به مهاجم بودن کوله خاس، می توان به صورت کنترل شده از آن بهره برداری کرد.

 

محصولات فرعی مرتعی

با توجه به سرشت گونه های مرتعی، اغلب آنها خواص دارویی دارند که از گذشته های دور، افراد بومی برای مداوای بیماران از آنها استفاده می کردند و هم اکنون نیز مصرف می شوند.به جز اقلام محدودی که مصرف خوراکی دارند، مانند ریزوم شَقاقُل و میوۀ کُمای جنگلی، بیشتر افراد محلی و روستایی این گونه ها را برای مصرف خود یا عرضه به عطاری ها و مراکز تهیۀ داروهای گیاهی جمع آوری می کنند. مهم ترین این گونه ها عبارت اند از:

1- باریجه: این گونه در شمال کشور دارای یک محدودۀ رویشی در منطقۀ آمل است که برای کنترل بهره برداری، اداره کل منابع طبیعی مازندران- ساری(منطقۀ شرق مازندران) برای آن طرح بهره برداری تهیه کرده است ولی به استثنای موارد محدودی مورد بهره برداری انبوه قرار نگرفته و تنها برداشت های خیلی محدود محلی برای مصارف سنتی در آن صورت گرفته است.

2- خشخاش سیاه: عمده رویشگاه این گونه دامنه های کوه دماوند است و مردم محلی به طور محدود دانه و شیرابۀ آن را برای مصارف سنتی خود یا فروش به عطاری ها جمع آوری می کنند.

3- آویشَن: این گونه دارای پراکنش بسیار وسیعی در عرصه های مرتعی شمال کشور است که اغلب، افراد بومی آن را جمع آوری و برای مصرف محلی استفاده و یا مقداری نیز در بازار شهرهای شمالی عرضه می کنند.

4- گل گاو زبان: این گونه یکی از فراوان ترین گونه های دارویی در شمال کشور است که حتی مردم بومی نیز آن را تکثیر می کنند و افراد بومی یا واسطه هایی که از طریق مراکز تولید و فراوری گیاهان دارویی به منطقه می آیند آن را جمع آوری و به بازار عرضه می کنند. به دلیل شرایط آب و هوایی، بشتر این محصول در خارج از شمال به خصوص شهرستان قزوین که به مراکز رویش این گونه نزدیک تر است منتقل می شود و پس از بسته بندی و فراوری، دوباره به بازار شهرستان های مختلف از جمله شهرهای شمالی کشور ارسال می گردد.

5- سایر گونه ها از جمله: چای کوهی، کاکُوتی، قُدومه، خاکشی، گل بابونه، شاه تره، ریشۀ گزنه، پونۀ وحشی، گلپر، اِکلیل کوهی، گل بنفشه که اغلب مصرف سنتی دارند و پس از جمع آوری به عطاری ها و مراکز فروش گیاهان دارویی در شهرهای مجاور عرضه می گردد.

 

 

محصولات فرعی درختی و درختچه ای شمال ایران

 

نام

نام علمی

تیره

قسمت های مورد استفاده

نوع مصرف

خوراکی

دارویی

صنعتی

1

ازگیل

Mespilus germanica

Rosaceae

میوه، برگ، پوست

+                +

2

انار

Punica Granatum

Punicaceae

میوه، پوست، گل

+            +

3

انجیر

Ficus carica

Moraceae

میوه

+

4

گالش انگور

Ribes Uva-crispa

Crossulariaceae

میوه

+

5

تمشک خزری

تمشک ایرانی

تمشک کبود

Rubus hyrcanus

R. persicus

 

R. caesius

Rosaceae

میوه

+                 +

6

پسته

Pistacia vera

Anacardiaceae

میوه

+                 +

 

7

 

پیرُو، اَربَس

 

اُرس خاردار

مای مَرز، اَبهَل

 

Juniperus communis

Juniperus oxycedrus

Juniperus Sabina

 

Cupressaceae

 

میوه

               

                +

8

 جَل

Laurocerasus officinalis

Rosaceae

برگ

                +

9

خاس

Ilex Aquifolium

Compositae

میوه، برگ

                +

 

10

 

خُرمَندی، کَلهُو

 

Diospyros Lotus

 

 

Ebenaceae

 

میوه

 

+                 

11

دارواش

Viscum album

Loranthaceae

گل، میوه، برگ

              +        +

 

12

 

دَغدَغَک

 

Colutea spp

 

Leguminosae

 

برگ، میوه

 

              +

 

13

 

ریش بز، اُرمَک

اُرمَک دو ردیفی

 

Ephedra procera

Ephedra distachya

 

Ephedraceae

 

 

میوه، شاخه، ریشه

 

              +

15

زرشک

Berberis vulgaris

Berberidaceae

میوه، برگ، پوست، ریشه

+            + 

14

سیاه ولیک

 

سرخه ولیک

Crataegus melanocarpa

Crataegus microphylla

 

Rosaceae

 

میوه

 

+            +

16

سیب جنگلی

Malus orientalis

Rosaceae

میوه، برگ

+            +

17

شاه بلوط

Castanea sativa

Fagaceae

میوه، برگ، پوست

+            +        +

18

شمشاد خزری

Buxus hyrcana

Buxsaceae

برگ، پوست، ریشه

              +        + 

19

شیر خشت دورنگ

شیر خشت تاجیک

شیر خشت، سیاه چوب

Cotoneaster discolor

 

C. hissarica

 

C. nummularia

 

Rosaceae

مان

              +

20

عناب

Ziziphus Jujuba

Rhamnaceae

میوه، برگ

+            +

21

فندق

Corylus avellana

C. colurna

Corylaceae

میوه

+            +        +

22

کُوله خاس

Ruscus hyrcanus

Liliaceae

 

ریزوم، ریشه، میوه، برگ

              +

23

گردو

Juglans regia

Juglandaceae

میوه، برگ، پوستِ میوه

+            +        +

24

گلابی جنگلی

خُج

Pyrus Boissieriana

P. communis

Rosaceae

میوه، گل

+            +

25

آلوچه، گوجه جنگلی

Prunus spinosa

Rosaceae

میوه، گل، پوست درخت، پوست ریشه

+            +

26

گَوَن زرد

Astragalus microcephalus

Papilionaceae

صمغ

              +        +

 

27

 

 

لیلکی

(تلفظ: Lilaki)

 

Gleditschia caspica

 

Caesalpiniaceae

 

میوه(خوراک دام)

 

+

28

نسترن

Rosa canina

Rosaceae

میوه، گل

+           +

29

نَمدار

Tilia platypyllus scop. Sub sp. Caucasica

Tiliaceae

گل

             +

30

هفت کُول

Viburnum Lantana

Caprifoliaceae

میوه، برگ

            +

31

اَرغَوان

Cercis siliquastrum

Caesalpinaceae

برگ، پوست درخت

            +

 

32

 

اَزمَلَک

 

Smilax excelsa

 

Liliaceae

 

میوه

           

            +

33

بارانَک

Sorbus torminalis

Rosaceae

میوه

            +

34

تُوسکای ییلاقی

تُوسکای قشلاقی

Alnus subcordata

A. glutinosa

Betulaceae

میوه

            +

35

راش

Fagus orientalis

Fagaceae

میوه

            +

36

وَن، زبان گنجشک

Fraxinus excelsior

Oleaceae

برگ، پوست درخت

            +

37

سُرخدار

Taxus baccata

Taxaceae

میوه، برگ، سرشاخه

            +

38

سنجد تلخ

Hippophae rhamnoides

Elaeagnaceae

میوه، برگ، پوست ساقه

            +

39

سیاه اَل

Cornus australis

Cornaceae

میوه، پوست ساقه

            +

40

سیاه تَلُو

Paliurus spina-christi

Rhamnaceae

میوه، برگ، ریشه

            +

41

سیاه تُوسه

Frangula Alnus

Rhamnaceae

پوست ساقه و ریشه

            +

42

شاه توت

Morus nigra

Moraceae

میوه، ریشه

+          +

43

شب خُسب

Albizzia Julibrissin

Mimosaceae

پوست ساقه و ریشه

            +

44

عَشَقه، داردُوست

Hedera Pastuchovii

Araliaceae

برگ

            +

45

لَرگ

Pterocarya fraxinifolia

Juglandaceae

برگ

            +

 

46

 

هَمیشَک، چَلَم

 

Danae racemosa

 

Liliaceae

 

 

از سرشاخه های همیشه سبز آن در گل فروشی ها استفاده می شود

 

 

   

 

   

 

 منابع

 

1- انوری،حسن،1382، فرهنگ فشرده سخن، سخن، چ1، 2جلد،  2704ص.

2- بوداغی، عیسی و غلامحسین نوراللهی، 1380، محصولات فرعی جنگلی و مرتعی نیم رخ شمالی البرز، سازمان جنگل ها و مراتع کشور، معاونت امور جنگل های شمال، دفتر صنایع چوب و بهره برداری، نشریۀ شمارۀ 203، 246ص.

3- ثابتی،حبیب الله، جنگل ها درختان و درختچه های ایران، دانشگاه یزد،چ 3 ،806+ 64ص.

4- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، لوح فشرده، روایت سوم.

5- عبدالله پور، مصطفی، 1383، سیاست جنگل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس، 247ص.

6- مظفریان، ولی الله، 1377، فرهنگ نام های گیاهان ایران، فرهنگ معاصر، چ2، 12+69+671 ص.

7- مظفریان، ولی الله، 1383، درختان و درختچه های ایران، فرهنگ معاصر،چ1، 1003+394+ 55 ص.

       8- معین، محمد، 1371، فرهنگ فارسی(فرهنگ معین)، امیرکبیر،چ 8، 6جلد، 106+5277+317+2351 ص.

 

 

 



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >