جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
یگان حفاظت سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور
ساعت ۱٠:٥۳ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۳۱ تیر ۱۳۸٩  

مقدمه

جنگل‌ها و مراتع و بیابان‌های کشور نه میراثی گران‌بها بلکه ثروتی است که خداوند آن را به صورت امانتی ماندگار برای بهره‌مندی بشر در زمین به ودیعت نهاد تا با به کارگیری حکیمانه و حفظ آن بستر رشد و توسعه و تعالی انسان‌‌ها فراهم گردد.

لذا با توجه با اصل حفظ سرمایه و بهره‌گیری از سود سرشار آن، موضوع حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست، امروزه یکی از مباحث مهم مجامع علمی و بین‌المللی است و بر اساس نتایج حاصل از مصوبات اجلاس‌های متعدد جهانی، جامعهٔ بشری موظف است به دور از حدود و ثغور و مرزهای جغرافیایی با به کارگیری تمام امکانات فنی و قانونی برای حفظ طبیعت و شرایط زیستی آن بیش از پیش تلاش کند تا این ثروت الهی برای نسل‌های آینده حفظ شود.

به هر حال کشور ما با جایگاه ویژه در جهان، باید وظیفه‌مندتر و تواناتر وارد عمل شود تا الگو و سرمشق دیگران به‌خصوص کشورهای اسلامی و در حال توسعه قرار گیرد.

بر همین اساس و بر مبنای اصول 45 و 50 قانون اساسی و مادهٔ 179 قانون برنامه سوم که در ماده 129 قانون برنامه چهارم، تنفیذ شده است، یگان حفاظت از منابع طبیعی با پیشنهاد سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور و تصویب ستاد کل نیروهای مسلح با معرفی فرمانده آن از 24 اسفند 1384 به طور رسمی عهده‌دار این وظیفه خطیر یعنی حفاظت منابع طبیعی شده است.

 

علل و عوامل تخریب در عرصه‌های منابع طبیعی

1- رشد جمعیت و به تبع آن توسعه باغ‌ها و مزارع و تأسیسات و مناطق مسکونی

2- قطع غیر مجاز درختان جنگلی و بوته‌های مرتعی برای سوخت

3- وجود دام و دام‌دار غیر مجاز در جنگل

4- آزمندی افراد سودجو و فرصت‌طلب

5- چرای مفرط و خارج از ظرفیت مراتع

6- بروز و طغیان آفات و بیماری‌های گیاهی

7- تخریب‌های ناشی از آتش‌سوزی

8- بهره‌بردای مفرط و برداشت غیرمجاز و قاچاق محصولات استحصالی از منابع ملی

 

مشکلات عرصه‌های منابع طبیعی

1- نامشخص بودن ارزش ذاتی و زیست‌محیطی و اقتصادی منابع طبیعی

2- نامتناسب بودن توان بوم‌شناختی این منابع با میزان بهره‌برداری از آن

3- اقتصاد معیشتی و ضعف جوامع روستایی و عشایری و آثار منفی فعالیت‌های بهره‌برداری این جوامع

4- ناهماهنگی در اجرای طرح‌های توسعه‌ای در عرصه‌های طبیعی

5- چندگانگی مدیریت در عرصه‌های جنگلی و مرتعی کشور

6- کم‌رنگ بودن هماهنگی لازم در اجرای برنامه‌ها و اقدامات، با سیاست‌های حفاظتی و حمایتی مورد نظر

7- به‌روز نبودن فرهنگ عمومی در زمینهٔ حفظ منابع طبیعی

8- نبود تمرکز راهکارهای حفاظتی و اتخاذ سیاست‌های متفاوت در این باره

9- کمبود اعتبارات تخصیصی در بخش منابع طبیعی در قیاس با سطح عرصه‌ها و میزان مشکلات و تخلفات موجود

10- نا‌آشنایی با تنوع ظرفیت‌های موجود منابع طبیعی و استفادهٔ نامناسب از آن

11- نبود توان فنی در اغلب بهره‌برداران برای بهره‌برداری مناسب و به‌صرفه از منابع طبیعی

 

آثار نامطلوب تخریب منابع طبیعی

آثار نابهنجار و خطرناک ناشی از تخریب جنگل‌ها و مراتع عبارت‌اند از:

1- بروز سیل‌های خانمان‌برانداز و ویرانگر

2- پر شدن مخازن سدها

3- فرسایش خاک و نابودی بستر کشاورزی

4- لغزش زمین و نابودی روستاها و زمین‌های جنگلی

5- کاهش تولیدات صنعتی و دامی

6- پیشروی کویر و نابودی شهرها و تأسیسات صنعتی و راه‌های ارتباطی

7- نابودی محیط زیست و دگرگون شدن زمینه‌های حیات

8- انقراض حیات وحش و به تبع آن به مخاطره افتادن زندگی انسان‌ها

9- طغیان آفات و بیماری‌های کشاورزی

10- کاهش محصولات اصلی و فرعی نظیر چوب و علوفه و گیاهان دارویی و صمغ‌ها و رزین‌ها

11- بروز پدیده‌های اقلیمی مخرب مانند خشکسالی‌های پیاپی

 

 

 

مهم‌ترین ضرورت‌های حفظ منابع طبیعی در ایران

1- حاکم بودن شرایط نامساعد اقلیمی در بخش اعظم کشور به لحاظ محدودیت و نبود پراکنش مناسب زمانی و مکانی ریزش‌های جوی

2- کمبود عرصه‌های جنگلی که ایران را در دسته کشورهای باپوشش کم جنگل یا LFCC قرار داده است (در حدود 6/8 درصد از مساحت کل کشور را جنگل و زمین‌های جنگلی می‌پوشاند).

3- منحصر به فرد بودن عرصه‌های جنگلی و قابلیت‌های بالای زیست‌محیطی و اقتصادی این عرصه‌ها

4- گسترش فشارهای عمومی که منجر به تخریب عرصه و اعیانی منابع طبیعی می‌گردد.

5- هزینه‌بر بودن و سختی شرایط کار برای برگرداندن اکوسیستم‌های طبیعی خسارت دیده به حالت اولیه

 

تاریخچهٔ یگان حفاظت

1- مستحفظ مسلح جنگل (1303- 1313)  

در سال 1303 در اداره جنگلبانی که جزء وزارت فلاحت بود تعدادی مستحفظ جنگل در شمال کشور به کار گرفته شد ولی این تشکیلات در سال 1313 منحل شد.

 

2- پاسبان جنگل (1314- 1329)

در سال 1314 در استان گیلان و به تبع آن استان مازندران تعدادی با عنوان «پاسبان جنگل» برای نظارت بر قطع درختـان جنگلی استخـدام شدند که به هیچ وجه این نیاز را تأمین نمی‌کرد.

 

3- گارد جنگل اول (1329- 1339)

با وزارت سرتیپ حسن اخوی در وزارت کشاورزی و به دستور وی، بنگاه جنگل‌ها جنگلبان نظامی جذب کرد. این افراد دورهٔ کاملی متشکل از دروس نظامی، حقوق، فنون جنگل و درخت‌شناسی  را به پایان رساندند و هستهٔ اولیهٔ گارد جنگل را تشکیل دادند و تحت نظارت مستقیم وزیر کشاورزی وقت قرار داشتند. ژاندارمری نیز برای کمک به این نیروها که خود نظامی بودند، پاسگاه‌های خود را در کنار پاسگاه‌های گارد جنگل مستقر کرد. در سال 1339 به دلیل مسائل نظامی و سیاسی و نفوذ حزب توده در دستگاه‌های نظامی، گارد جنگل منحل و مأموریتش به ژاندارمری محول شد.

 

4- گارد جنگل دوم (1346- 1355)

در سال 1346 سازمان جنگلبانی ایران، به وزارت منابع طبیعی تبدیل گردید و بنا به ضرورت، دوباره موضوع «گارد جنگل» مطرح و با تصویب ماده 22 قانون حفاظت و بهره‌برداری، گارد جنگل بار دیگر تشکیل و اجرای آن بر عهدهٔ ژاندارمری گذاشته شد.

در سال 1350 «وزارت منابع طبیعی» منحل و «سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور» تحت مسؤولیت وزارت کشاورزی به ادامه وظایف خود پرداخت.

در سال 1355 ژاندارمری به نیروهای خود که در گارد جنگل شاغل بودند اعلام نیاز کرد و بدین صورت مأموریت گارد جنگل دوم پایان یافت.

 

 

 

5- گارد جنگل سوم/سپاه جنگل (1361- 1366)

پس از انقلاب اسلامی، در سمیناری با حضور شهید محمدجواد باهنر (نخست وزیر وقت) و استانداران و نمایندگان گیلان و مازندران در مجلس شورای اسلامی، ضرورت استفاده از جوانان مؤمن و انقلابی در قالب «سپاه جنگل» احساس و برقراری آن توصیه گردید. در سال 1361 بر اساس سهمیه‌بندی تعیین شده تعداد 312 نفر در استان‌های گیلان و مازندران و گلستان (که در آن زمان جزء استان مازندران بود) و در حدود 400 نفر در سایر استان‌ها از مأموران سپاه پاسداران گزینش و با همکاری کارکنان حفاظتی به سازمان جنگل‌ها آمدند و شاخهٔ معاونت حفاظت در سازمان تشکیل گردید و یکی از افراد سپاهی به سمت معاون منصوب شد؛ ولی در سال 1366 به علت محدودیت‌های اعتباری، معاونت حفاظت و سپاه جنگل (گارد جنگل سوم) منحل گردید.

در سال 1371 پس از تحلیل مسائل حفاظت منابع طبیعی، هدایت فعالیت‌های حفاظت از منابع طبیعی به صورت ضرورت اساسی مطرح و در سال 1372 دفتر فنی حفاظت و حمایت در حوزهٔ «معاونت امور اراضی» تشکیل گردید و برنامه‌های حفاظت از منابع طبیعی را به عهده گرفت و در سال 1377 به علت اهمیت مسائل حفاظتی، «معاونت امور اراضی» به «معاونت حفاظت و امور اراضی» تغییر نام داد.

 

6- یگان حفاظت سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور (از 1384)

در اجرای ماده 179 قانون برنامهٔ سوم توسعه، دستورالعمل تشکیل یگان‌های حفاظت در دستگاه‌های کشوری، مصوب سال 1379 فرماندهی کل قوا، با موافقت ستاد کل نیروهای مسلح (در بهمن 1382) و پیگیری مسؤولان و کارشناسان سازمان جنگل‌ها، اجرا شد و یگان حفاظت این سازمان با معرفی و انتصاب سرهنگ تقی ایروانی به سمت فرمانده، کار خود را از تاریخ 24/12/138۴ آغاز کرد.

 

اهداف تشکیل یگان حفاظت

1- افزایش اثربخشی فعالیت‌های حفاظتی سازمان

2- تقویت و عمومیت بخشیدن رفتارهای قانونمند در عرصه‌های منابع طبیعی

3- تعمیم و گسترش اندیشه و رفتار حفاظتی در پیکرهٔ سازمان متبوع و جامعه

4- سرعت بخشیدن به اجرای احکام و مقررات حفاظتی سازمان

5- تقویت برنامه‌های پیشگیری و کاهش پرونده‌های تشکیل شده از طریق اجرای اقدامات بازدارنده

6- بالا بردن ضریب حفاظت از منابع طبیعی و انفال در کشور

7- خودباوری مأموران حفاظتی به‌خصوص در عرصه‌های منابع طبیعی و در هنگام برخورد با متخلفان

 

سیاست‌های اجرایی یگان حفاظت

1- تکمیل و بهبود ساختار حفاظت منابع طبیعی

2- استفاده از فناوری‌های نو در زمینهٔ حفاظت مؤثر

3- ساماندهی و ضابطه‌مند کردن اجزای یگان حفاظت

4- استفاده از تجربیات قبلی برای دستیابی به روش‌های اصلاحی مؤثر

5- بررسی و تعیین برنامه‌های اجرایی مؤثر در افزایش ضریب حفاظتی

6- استانداردسازی سازمان کار یگان حفاظت و فعالیت‌های مرتبط

7- تجهیز کارکنان به ابزار و ادوات و تجهیزات مناسب و مؤثر

8- تهیهٔ راهکارهای اجرایی و نحوهٔ تعامل یگان حفاظت با سایر بخش‌های سازمان جنگل‌ها

9- تهیهٔ برنامه‌های حفاظتی ویژه برای مناطق خاص

10- هماهنگ‌سازی و همسو کردن امور حفاظتی و موارد مرتبط با آن

11- استفاده و جلب همکاری بخش‌های برون‌سازمانی به‌خصوص ناجا و دستگاه قضایی برای تحقق اهداف سازمان

12- به کارگیری سربازان وظیفه برای جبران بخشی از کمبود نیروی انسانی یگان حفاظت

13- تقویت نقش مردم و عملیاتی کردن مشارکت آنان در زمینهٔ حفظ منابع طبیعی

 

عملکردهای اجرایی یگان حفاظت

1- پیگیری وظایف قانونی و اعمال مدیریت در پروژه‌های تأمین و تجهیز نیروهای حفاظتی، به کارگیری نیروی انتظامی و نظامی و ایجاد یگان حفاظت و گشت و مراقبت و اطلاع رسانی، کنترل پروانه چرا و طرح‌های مرتع‌داری، بهره‌برداری از شبکهٔ رادیویی بی‌سیم، استفاده از شماره تلفن رایگان و کشوری امداد جنگل و مرتع (09696) برای استفاده از مشارکت‌های مردمی در کشف و برخورد با جرایم و اطفای حریق در عرصه‌های منابع طبیعی کشور

2- ایجاد واحدهای مَرفُوک (مرکز فرماندهی و کنترل) و کشیک‌های شبانه‌روزی در ستاد سازمان جنگل‌ها و ادارات کل منابع طبیعی استان‌ها

3- تدوین راهکارهای اجرایی پروژه‌های یگان حفاظت و ابلاغ آن به استان‌ها

4- برگزاری جلسات ملی و منطقه‌ای به منظور انتقال اهداف و سیاست‌های اجرایی یگان حفاظت به واحدهای استانی

5- پیگیری و اجرای دوره‌های آموزشی عمومی تخصصی و انتظامی برای نیروهای حفاظت

6- پیگیری لازم به منظور ایجاد و شفاف‌سازی تعامل با سایر معاونت‌های سازمان جنگل‌ها و تنظیم تفاهم‌نامه‌های اجرایی

7- پیگیری و تصویب و اخذ مجوزهای لازم قانونی و تهیهٔ لباس فرم، علائم و نشان‌های مخصوص یگان و به کارگیری سلاح برای نیروهای حفاظتی

8- اجرای احکام قضایی در قلع و قمع ساخت و سازهای غیرمجاز در اراضی ملی

9- خرید و توزیع سلاح در ادارات کل منابع طبیعی سراسر کشور

10- خرید و تأمین تجهیزات و وسایل ایمنی مانند: شوکر، باتون، گاز اشک آور، دستبند

11- ایجاد پاسگاه ویژهٔ منابع طبیعی در مراکز استان‌ها و شهرستان‌ها

 

برنامه‌های در دست اقدام

1- تکمیل برنامهٔ آموزش و مسلح و ملبس و مدرج کردن کلیهٔ نیروهای حفاظتی برای ساماندهی و سازماندهی بخش حفاظت

2- استقرار و تقویت پاسگاه‌های ویژهٔ منابع طبیعی در مراکز استان‌ها و کلیهٔ شهرستان‌های تابع به منظور رسیدگی و تحقیق و تعقیب جرایم در پاسگاه‌ها

3- توسعه و تقویت مَرفُوک (مرکز فرماندهی و کنترل) برای کسب اخبار و اطلاعات و جمع‌بندی و تهیهٔ گزارش

4- تهیه و تدارک زیرساخت‌های شماره تلفن سه رقمی امداد جنگل و مرتع با الگوبرداری از ساختار مرکز فوریت‌های پلیسی (110)

5- ارتقای کیفی نیروها با استفاده از امکانات و فناوری‌های نو به منظور حضور و کنترل غیر محسوس عرصه‌های منابع طبیعی

6- اجرای گشت‌های هوایی و امدادرسانی و اطفای حریق با انواع وسایل پرنده و استفاده از شبکه‌های مختلف اطلاع‌رسانی و غیره در این زمینه

7- استفاده از نهادهای غیر دولتی و سازماندهی محافظان افتخاری در قالب طرح طبیعت‌یاران

8- جلب حمایت دستگاه‌های نظامی و انتظامی

9- توجه به امر پیشگیری با تقویت برنامه‌های گشت و مراقبت

10- افزایش سرعت حضور در صحنهٔ وقوع جرم در عرصه‌های منابع طبیعی

11- کاهش پرونده‌های سالانه و به‌روز کردن رسیدگی به تخلفات

 

مشکلات و تنگناها

1- کمبود نیروی انسانی و ادوات و تجهیزات مناسب انفرادی و گروهی

2- وجود قوانین و مقررات متفاوت که اختلافاتی را در اعمال قانون و اجرا به وجود می‌‌آورد.

3- مشکلات معیشتی و اقتصادی و اجتماعی ساکنان عرصه‌ها

4- کم‌توجهی به ملاحظات زیست‌محیطی و حفظ و صیانت از منابع طبیعی در اجرای طرح‌های توسعه‌ای که در عرصه‌های منابع طبیعی اجرا می‌شود.

5- کمبود اعتبارات در پروژه‌های عمرانی منابع طبیعی به‌ویژه در بخش حفظ منابع طبیعی

6- نبود انگیزه‌های لازم در محافظان منابع طبیعی با توجه به سختی کار و مخاطرات موجود

 

نیازها

1- اعطای مجوز جذب نیروهای دیپلم و بالاتر برای تأمین نیروهای محافظ

2- ایجاد انگیزه‌های لازم برای مشاغل حفاظت منابع طبیعی با عنایت به ویژگی‌های آن

3- اجرای کامل طرح ممیزی اراضی و تفکیک مستثنیات از اراضی ملی و دولتی

4- رفع مشکلات معیشتی ساکنان عرصه‌ها برای کاهش وابستگی آنان به منابع طبیعی

5- تشکیل دادگاه‌های ویژه منابع طبیعی و معافیت پرونده‌های منابع طبیعی از پرداخت هزینه‌های دادرسی و کارشناسی

6- رعایت ضوابط زیست‌محیطی و حفاظت منابع طبیعی در طراحی و اجرای پروژه‌های عمرانی

7- تأمین اعتبارات لازم برای تهیهٔ تجهیزات مورد نیاز

8- به‌روز شدن قوانین و مقررات جاری و افزایش مجازات و جرائم متناسب با شرایط روز کشور

9- ایجاد ارتباط لازم برای استفاده از فناوری‌های نو در فعالیت‌های حفاظتی

10- ایجاد زمینهٔ مورد نظر برای جلب مشارکت‌های مردمی در حفاظت از عرصه‌های منابع طبیعی

 

در طی سه دههٔ گذشته بیش از 400 نفر از نیروهای محافظ منابع طبیعی مضروب و مجروح و دچار نقص عضو شدند و شش نفر از آنان به نام‌های برزین طاهری، الله کرم قدمی، کاظم بگ خداداده، عزیز نوری، رشید غفاری (گیلان، 1382)، ناصر پیروی (رئیس ادارهٔ منابع طبیعی ماسال، 7 اردیبهشت 1384) کشته شدند.

 تشکیل یگان حفاظت از منابع طبیعی نیز ثمرهٔ ایثارگری و تلاش همکاران در پاسداشت خون این عزیزان است.

 

 

منابع

 

1- یگان حفاظت، سازمان جنگل‌ها مراتع و آبخیزداری کشور، 1387، 16ص.

2.http://www.nrkhr.ir/%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A/%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84/%D9%8A%DA%AF%D8%A7%D9%86%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/tabid/199/Default.aspx



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >