جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
نظارت و ارزیابی کمی و کیفی طرح‌های جنگلداری
ساعت ۱٠:٥٦ ‎ب.ظ روز جمعه ۳٠ دی ۱۳٩٠  

علاوه بر ارزیابی مالی و اقتصادی که هم به صورت ارزیابی «قبلی» و هم به صورت ارزیابی «بعدی»، ملاک مقایسه و انتخاب اولویت‌بندی و ضرورت اجرای طرح قرار می‌گیرد، در طرح‌های جنگلداری نظارت و ارزیابی‌های اغلب فنی و زیست محیطی در مقاطعی از مراحل اجرای طرح و همچنین بعد از اجرای طرح صورت می‌گیرد که راهنمای عمل برای تصمیم‌گیری با هدف ادامهٔ روند فعلی یا برای بازنگری و تجدید نظر و اصلاح روند فعلی است. بدیهی است که این قبیل ارزیابی‌های فنی و زیست محیطی به طور مستقیم و غیر مستقیم بر روی ارزیابی‌های مالی و اقتصادی و اجتماعی تأثیرگذار است. از نظر دستگاه ناظر، زمان اجرای کار و کیفیت اجرا، بر حفاظت و احیا و توسعهٔ پایدار تأثیر می‌گذارد. لذا این موارد بررسی می‌شود.

مهم‌ترین نکات و شاخص‌هایی که در حین اجرا و یا بعد از اجرای طرح، نظارت و ارزیابی می‌شود، با توجه به سرفصل‌ها به شرح زیر طبقه‌بندی می‌گردد:

1- معیارهایی که در ارزیابی اقتصادی، علاوه بر محاسبات مشترک ارزیابی مالی، مد نظر قرار می‌گیرد

- ارزشمند کردن منطقه

- فراهم کردن زمینه برای توسعهٔ سایر بخش‌ها مانند: گردشگری و پرورش آبزیان

- تولید کالاهای صادراتی و ارزآور

- تولید کالاهای جانشین واردات و جلوگیری از خروج ارز

- افزایش درآمد و در نتیجه افزایش رفاه عمومی در محدودهٔ طرح و در نهایت، کاهش وابستگی نسبی مردم به جنگل و منابع طبیعی تجدید شونده، مانند: کاهش مصرف هیزم و جانشینی سوخت فسیلی به دلیل افزایش درآمد و امکان دستیابی به سوخت فسیلی در مصارف عمومی نظیر مسجد و حمام و مدرسه و نانوایی در مناطق دوردست

- آثار اجرایی طرح بر تقلیل هزینه‌های فعالیت‌هایی که در خارج از طرح صورت می‌پذیرد مانند: تقلیل هزینهٔ حمل و نقل در بخش کشاورزی محدودهٔ طرح با استفاده از جاده‌های طرح جنگلداری

- فراهم شدن زمینه برای تنوع تولید یا راحت‌تر شدن زمینهٔ تصمیم‌گیری برای عرضهٔ محصولات سودده، مانند: فروش شیر به جای کره و پنیر در بین دامداران مناطق روستایی 

- مرمت و نگهداری دائم جاده‌های طرح موجب کاهش هزینه‌های تعمیراتی و صرفه‌جویی لوازم یدکی و سایر فعالیت‌ها می‌شود

- استفادهٔ سایر بخش‌ها از تأسیسات زیربنایی و جانبی طرح، مانند: جاده، نانوایی، درمانگاه  

2- معیارهای ارزیابی اجتماعی

- وارد کردن طرح و پروژهٔ اجرایی در برنامهٔ توسعه دولت

- ایجاد اشتغال در محدودهٔ طرح

- توسعهٔ صنایع تبدیلی و ایجاد اشتغال جدید مانند: انواع صنایع چوب منضم به طرح، در جوار طرح یا در سایر مناطق

- تربیت کارگران ماهر که در میان‌مدت، خود به تولیدکنندگان مستقل تبدیل می‌شوند. مانند: تولید کنندگان بخش خصوصی نهال و محصولات درودگری در شعاع معینی از نهالستان‌های بزرگ و کارخانه‌های صنایع چوب

- فراهم شدن زمینهٔ شکوفایی استعدادها، مانند: ترویج دام‌های اصیل و دورگه در حوزهٔ شرکت سهامی چوبِ فَریم و یا استفاده از رودخانه‌های داخل جنگل در پرورش آبزیان

- ترویج گونه‌های تُندرُشد و پُرمحصول در زراعت چوب مانند: صنوبرهای تُندرُشد در حوزهٔ طرح‌های صنایع چوب و کاغذ  

- فراهم کردن زمینه برای تفریح و تفرج مانند: گردش در جنگل و دسترسی به مناظر بدیع و منحصر به فرد و همچنین ایجاد زمینه برای آموزش‌های گیاه‌شناسی و زیست محیطی

 

3- معیارهای ارزیابی زیست محیطی و فنی

- افزایش کمی و کیفی در تنوع زیستی گیاهی و جانوری

- افزایش تولید محصولات مرغوب: گرده‌بینه به جای الوار و هیزم به جای زغال

- افزایش تولید در واحد سطح با افزایش بازده و یا افزایش تنوع تولید محصولات چوبی و غیر چوبی

- افزایش رویش و موجودی در هکتار

- افزایش تاج پوشش

- افزایش تعادل و پایداری با حفظ و افزایش تنوع زیستی و برقراری تعادل در نسبت ارتفاع به قطر برابر سینه یا ضریبِ قد کشیدگی (h/d)

                                                                                                                         

- حفاظت آب و خاک و تنظیم جریان دائم آب و تأمین آب صاف

- افزایش عمر مفید سدها

- حفظ سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی از خسارت‌های ناشی از فرسایش آبی و بادی

- بهسازی محیط زیست حیات وحش، مانند: افزایش جانورانی همچون قرقاول پس از جنگل‌کاری و احیا و توسعهٔ جنگل در مناطق مخروبه

- حذف عوامل تخریب مانند: حذف و یا کاهش گسترش دامداری و کشاورزی در جنگل و کاهش تخلفات در این زمینه. خسارت‌های زیست محیطی که بر اثر اجرای طرح به وجود می‌آید باید در هزینه‌های طرح منظور گردد. برای مثال خسارت آلودگی زیست محیطی کاغذسازی در مقابل اقدام کارخانه برای جمع‌آوری و بازیافت کاغذهای باطله و پاک‌سازی محیط زیست باید با هم دیده شود.

شاخص‌های فنی شناسایی طرح جنگلداری موفق یا مجری موفق

علاوه بر معیارهای مالی و اقتصادی و اجتماعی برای ارزیابی عملیات انجام شده در طرح، شاخص‌های فنی و زیست محیطی نیز در هر طرح سنجیده می‌شود، که عبارت‌اند از:

1- شاخص‌های جاده‌سازی

 پس از تهیه و تصویب طرح جنگلداری، جاده اولین نیاز برای دسترسی به جنگل برای اجرای  برنامه‌های پیش‌بینی شده است. برخی از شاخص‌های اجرای موفق جاده‌سازی عبارت‌اند از:

1- احداث جاده بر اساس خط هادی (مصوبات کتابچه طرح و با استفاده از علوم زمین‌شناسی و خاک‌شناسی)، مگر این‌که در زمان تهیهٔ پروژه و یا در حین احداث بر اساس ضرورت فنی، بازنگری صورت گیرد و تغییر مسیر داده شود که در این حالت مسیر جاده باید بر اساس پروژهٔ مصوب باشد.

2- مسیر هادی تا حد امکان بدون ضد شیب باشد و حداکثر شیب طولی متناسب با درجهٔ جاده جنگلی بین 8 تا 12 درصد باشد.

 3- احداث جاده و وابنیهٔ (سازه‌های) فنی بر اساس مشخصات پیش‌بینی شده در پروژه و سایر شاخص‌ها مانند: کوبیدگی خاک، زیرسازی، روسازی، گریزگاه، ایستگاه دپوی موقت باشد.

4- مرمت و نگهداری جاده در طول سال به‌ویژه بعد از هر بارندگی شدید و بعد از هر بهره‌برداری انجام شود؛ مانند: شن‌ریزی لکه‌ای، ریزش‌برداری، تسطیح.

5- پاک بودن جوی‌های (کانال‌های) کناری، حوضچه‌های رسوب‌گیر، باز بودن آبراهه‌های عرضی به نحوی که پس از هر گونه بارندگی، آب در سطح جاده جاری نشود و یا موجب لغزش و رانش جاده نگردد و جاده در تمام فصول سال باز و آماده برای خدمات‌رسانی به جنگل و بهره‌برداری باشد.

6- سایر شاخص‌ها  بر اساس استاندارد دفتر مهندسی باشد.

 

2- شاخص بهره‌بردای

پس از جاده‌سازی و فراهم شدن دسترسی به جنگل، برخی از درختانِ آفت‌زده و بیمار و مزاحمِ پایه‌های مرغوبِ آینده‌دار و بعضی از درختانی که به سن و یا قطر بهره‌برداری رسیده‌اند و همچنین درختان عرصه‌های مخروبه و تحت برنامهٔ احیا، بر اساس مصوبات کتابچه طرح و نظر کارشناسان جنگل‌شناسی، نشانه‌گذاری و در زمان مناسب، بهره‌برداری می‌شوند. برخی از شاخص‌هایی که بیانگر اجرای موفق بهره‌برداری است عبارت‌اند از:

1- رعایت فصل قطع و انداختن درخت در جهتی که کمترین خسارت به نهال‌ها و درختان سرپای جنگل وارد شود و در ضمن کمترین خسارت به کیفیت تنهٔ درخت قطع شده وارد شود. استفاده از ابزار و وسایل کمکی نظیر گوه و تیرْفور (tirfor) برای رسیدن به این مقصود الزامی است و نشانه‌گذار باید با کشیدن علامت پیکان بر تنهٔ درخت، جهت انداختن درخت را مشخص کند.

2- خروج هر چه بیشتر مقطوعات به صورت تمامْ‌تنه یا گرده‌بینه و هیزم و تولید کمتر الوار و زغال

3- ارتفاع کنده نباید بیش از یک سوم قطر یقهٔ درخت باشد.

4- شکسته و مغزکش نشدن تنه‌های قطع شده

5- بازده تولید چوب صنعتی (غیر از هیزم و زغال) بیش از 80 درصد در روش نیمه‌مکانیزه و 60 درصد در روش سنتی با رعایت احداث مسیرهای چوب‌کشیِ پیش‌بینی شده باشد.

6- آسیب نرسیدن به درختان در مراحل قطع و تبدیل و خروج مقطوعات

7- خروج مقطوعات از جنگل کمتر از شش ماه از زمان قطع و در مواردی که دلیل موجه وجود داشته باشد کمتر از یک سال بعد از قطع انجام شود.

8- احداث ایستگاه‌های اصلی و فرعی برای حفظ و نگهداری چوب

9- تا حد امکان، داشتن سازمان کار متخصص برای آن‌که مجری در هر یک از فعالیت‌ها، با توجه به مقدار کار، به صورت امانی کار را انجام دهد.

10- داشتن ابزار کار مناسب

11- مجری طرح جنگلداری، چوب را در جنگل نفروشد و تا حد امکان فروش چوب در ایستگاه‌های دائم و پس از دسته‌بندی انجام شود.

3- شاخص جنگل‌کاری و زادآوری و عملیات مراقبتی و پرورشی

پس از جاده‌سازی و بهره‌برداری و در مواردی حتی قبل از جاده‌سازی و بهره‌برداری در جنگل‌های مخروبه، در صورتی که زادآوری طبیعی ممکن نباشد، یا با هدف غنی‌سازی، در برخی عرصه‌ها با عملیاتی از قبیل خراش سطحی، بذرپاشی، بذرکاری، نهال‌کاری، به استقرار زادآوری و پوشش گیاهی مطلوب کمک می‌شود. شاخص‌هایی که بیانگر اجرای موفق این مرحله از عملیات هستند عبارت‌اند از:

1- کیفیت پایه‌های سیم خاردار اعم از چوبی یا غیر چوبی، فواصل پایه‌ها، کشش سیم خاردار، فواصل ردیف‌های سیم خاردار، تعداد ردیف‌های سیم خاردار بر اساس رهنمود دفتر ستادی مربوط با توجه به وضعیت طبیعی و وضعیت اقتصادی- اجتماعی منطقه باشد.

2- ابعاد گودال، متناسب با وضع منطقه و دست کم 40 × 40× 40 سانتی‌متر باشد و توجه شود که قطر یقه و ارتفاع نهال و کیفیت خاک‌دهی از عوامل مؤثر در موفقیت جنگل‌کاری و زنده‌مانی نهال‌هاست.

3- انتخاب نهال و بذر و نحوهٔ نگهداری و حمل، متناسب با ارتفاع منطقه باشد.

4- جنگل‌کاری در فصل مناسب یعنی پاییز و زمستان، با توجه به ارتفاع از سطح دریا و شرایط بوم‌شناختی منطقه انجام شود.

5- جنگل‌کاری با گونه‌های سازگارِ پیش‌بینی شده در طرح و یا به انتخاب کارشناسان جنگل‌کاری باشد.

6-  استفاده از نهال‌های استاندارد و چنگالی نبودن نهال‌های مستقر شده

7- استفاده از بذرپاشی و خراش سطحی و بذرکاری به جای نهال‌کاری با توجه به ریزی و درشتی بذر و در شرایط مساعد با توجه به وضعیت خاک و حداقل تاج پوشش مورد نیاز برای استقرار زادآوری

 8- موفقیت جنگل‌کاری بیشتر از 85- 90 درصد (افت کمتر از 10- 15 درصد) و انجام‌دادن واکاری در صورت نیاز تا سه سال متوالی و اجرای عملیات سِله‌شکنی بر حسب سرشت و نیاز گونه و وضعیت اقلیمی به مدت 3 تا 5 سال

9- پرورش زادآوری با ضریب قد کشیدگی/پَخی/لاغری hd=h/d×100)) معقول در سنین مختلف. جدول زیر مقادیر مناسب را برای توده‌های بزرگ‌سال نشان می‌دهد که در توده‌های جوان، به طور طبیعی ناپایداری قدری بیشتر است:

 

رابطهٔ ضریب کشیدگی و میزان پایداری توده

پایداری

ضریب کشیدگی

بسیار ناپایدار

100<

ناپایدار

100- 80

پایدار

80>

تک درخت

45>

 

10- ایجاد حجم و تعداد در هکتار بر اساس مصوبات و اهداف کتابچهٔ طرح و مقایسهٔ آن با قبل از اجرای طرح

11- ایجاد حجم و تعداد در هکتار بر اساس طبقات قطری مورد نظر (15- 30 و 35-55 و 60 سانتی‌متر به بالا)

12- ظهور مجدد و پدیدار شدن جانوران مکمل اکوسیستم نظیر پرندگان و پستانداران

 

4- شاخص حفاظت

تمام عرصه و اعیانی جنگل برای برقراری تعادل باید حفاظت و حمایت شود و هر گونه دخالت خارج از مطالعات و مصوبات کتابچه طرح جنگلداری و بازنگری‌های مصوب بعدی مغایر با اصول حفاظت و پایداری طبیعت و سایر اهداف طرح است. شاخص‌های عمدهٔ بیانگر موفقیت حفاظت جنگل عبارت‌اند از:

1- کاهش و حذف تغییر کاربری جنگل

2- کاهش و حذف قاچاق چوب و سایر محصولات جنگل

3- کاهش و حذف ورود دام به جنگل

4- حفظ و یا افزایش تنوع زیستی گیاهی و جانوری در محدودهٔ طرح

5- حفظ و یا افزایش موجودی و تاج پوشش در هکتار

6- حفظ و یا افزایش تنه‌های مرغوب در هکتار

7- انجام دادن کلیهٔ تعهدات پیش‌بینی شده مانند: جاده‌سازی و جنگل‌کاری و حصارکشی و مرمت و نگهداری سرمایه‌گذاری‌های انجام شده، جلوگیری از ورود دام، جلوگیری از تجاوز و تغییر کاربری، جلوگیری از قاچاق، جلوگیری از آتش‌سوزی و همکاری مؤثر در اطفای حریق، تأمین وسایل اطفای حریق، جذب قرقبان، برقراری حداقل تشکیلات سازمان کار بر اساس طرح مصوب

8- کنترل آفات و بیماری‌ها، کاهش و یا حذف ظهور و طغیان آفات و بیماری‌ها

5- انجام دادن به موقع تعهدات پیش‌بینی شده در کتابچهٔ طرح و یا در پروانهٔ قطع

1- انجام دادن به موقع کلیهٔ برنامه‌ها و عملیات و تعهدات پیش‌بینی شده از قبیل: جاده‌سازی، جنگل‌کاری، حصارکشی، فصل قطع، احداث ساختمان نظارت و حفاظت، مرمت و نگهداری سرمایه‌گذاری‌های انجام شده، جلوگیری از ورود دام، جلوگیری از تجاوز و تغییر کاربری، جلوگیری از قاچاق ، جلوگیری از آتش‌سوزی و همکاری مؤثر در اطفای حریق، تأمین وسایل اطفای حریق، جذب قرقبان، برقراری حداقل تشکیلات سازمان کار بر اساس طرح مصوب 

2- نداشتن تعهدات معوق. حداکثر تعهدات معوق در پایان فصل نباید بیش از ده درصد باشد.

 

 

 

منبع: عبدالله‌پور، مصطفی، راهنمای نظارت و ارزیابی عملی طرح‌های جنگلداری، در دست چاپ.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >