جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
باریجه
ساعت ۱۱:٢٤ ‎ب.ظ روز شنبه ۳٠ مهر ۱۳٩٠  

 

باریجه گیاهی است پایا با نام علمی Ferula gumosa Boiss. از تیره چتریان (Umbelliferae) که شیرابهٔ آن از نظر صنعتی و دارویی ارزش فراوان دارد و یکی از اقلام صادراتی ایران است.

باریجه یکی از محصولات فرعی مهم در کشور محسوب می‌شود که در مناطق مختلف از جمله استان مازندران کاشته می‌شود. محصولات فرعی جنگل و مرتع شامل گل، برگ، ساقه، ریشه، غده، میوه، پوست، صمغ، رزین برخی از گیاهان است که مصرف دارویی و خوراکی و صنعتی دارد. بهره‌برداری از محصولات فرعی جنگل‌ها و مراتع شمال ایران از دیرباز متداول بود و با توجه به تنوع و پراکنش گونه‌های مختلف جنگلی و مرتعی، از این محصولات به طور سنتی و اغلب در حد مصارف محلی بهره‌برداری می‌شد. هم اکنون برنامه‌هایی در دست اجراست تا استفاده از این محصولات به شیوه صنعتی رواج یابد. برخی از محصولات فرعی نظیر باریجه ارزش افزوده فراوانی دارند و گسترش کاشت و بهره‌برداری علمی از آنها باعث اشتغال‌زایی و افزایش درآمد محلی و صادرات آن منجر به ورود ارز به کشور می‌شود.

در چند دههٔ اخیر روش‌های ناپایدار بهره‌برداری افراد بومی و محلی در ایران منجر به تخریب بخش وسیعی از رویشگاه‌های طبیعی محصولات فرعی کشور، از جمله باریجه شده است.

به رزین حاصل از این گیاه نیز باریجه گفته می‌شود و ممکن است حاصل تراوش طبیعی بر روی ساقه‌های گل‌دهنده گیاه باشد که در این صورت به «باریجهٔ دان» یا «باریجهٔ اَشکی» معروف است. اگر باریجه از تیغ زدن ریشه به دست آید به نام باریجهٔ عسلی شناخته می‌شود.

باریجه دارای 5/9 درصد اسانس و 5/63 درصد رزین و 27 درصد صمغ است و نوع مرغوب آن نباید بر اثر سوختن بیش از 10 درصد خاکستر بر جای گذارد.

ساقهٔ گیاه باریجه دارای مجاری ترشحی متعددی است که در قسمت پوست و آبکش پَسین و آبکش‌های غیر طبیعی در حاشیهٔ مغز پراکنده‌اند و از آنها صمغ باریجه در دو نوع اَشکی (دان) و توده‌ای (عسلی) به دست می‌آید.

بر اثر گزش حشرات و یا بروز خراش طبیعی در ساقه گل‌دهنده گیاه و یا برگ گیاه، باریجه اشکی یا دان به خارج ترشح می‌شود که این نوع باریجه دارای خلوص بیشتر و عاری از خار و خاشاک است و نسبت به باریجه توده‌ای مرغوبیت بیشتری دارد.

برای به دست آوردن باریجه توده‌ای یا عسلی، خاکِ قسمت قاعده شمالی (پشت به آفتاب) گیاه را به اندازه 20 تا 30 سانتی‌متر خالی می‌کنند و پس از ظاهر شدن غده گیاه شروع به برداشت قسمتی از غده گیاه می‌کنند.

برش غده گیاه باریجه در ایران به دو روش اِقلیدی (شیرازی) و دال‌بُر (ایجی) انجام می‌شود. در شیوه اقلیدی یا شیرازی، قسمتی از غده گیاه را با کاردک مخصوص و تیزی برداشت می‌کنند و پس از برداشت قسمتی از پوست و بافت غده پس از سه تا چهار روز، صمغ به بیرون تراوش می‌کند و آن را با قاشقک بر می‌دارند.

در شیوه دال‌بر که به دلیل رواج در روستای «ایج» در نزدیکی شهر سُرخهٔ استان سمنان، به نام روش ایجی نیز مشهور است با استفاده از چاقو به صورت حرف دال بر روی غدهٔ گیاه، خراش ایجاد و قسمتی از پوست و بافت را برداشت می‌کنند.

 اسانس باریجه دارای پنین، کادینن، کادینول (Cadinol)، والرینات دو بورنیل (Valerianat de bornyle) است و رزین آن شامل نوعی لاکتون به نام اومبلی‌فرون (Ombeliferone) به حالت آزاد یا به صورت ترکیب با الکل به نام گالبانو رزینوتانول (galbano resinotanaole) است.

 

کاربردها

در گذشته، زنبورداران، باریجه را به داخل کندوهای محلی می‌مالیدند و کندو را در محل مناسبی می‌گذاشتند تا زنبور عسل وحشی را به خود جلب کند و یا زنبور عسلی که زاد و ولد کرده و تکثیر شده به کندوی مورد نظر هدایت شود. بیشترین مصرف باریجه در صنایع عطرسازی و تهیه تثبیت کننده‌ها (فیکساتورها) و تولید چسب‌های گران‌قیمت است.

باریجه در طب سنتی ایران، در بیماری‌های تنفسی، دارویی خلط‌‌ آور و نیز ضد گرفتگی عضلاتِ دستگاه گوارش محسوب می‌شود ولی مصرف عمدهٔ آن در صنایع جواهرسازی به صورت چسب الماس و همچنین تثبیت کننده عطر و صنایع آرایشی است.

خواص درمانی باریجه از قدیم شناخته شده بود و 1100 سال قبل، محمدبن زکریای رازی در یکی از کتاب‌های پزشکی خود به نام «مَن لا یَحْضُرُهُ الطبیب» از جمله راه‌های بر طرف کردن سرگیجه را استفاده از بُخُور گیاه باریجه ذکر می‌کند.

باریجه اثر نیرو دهنده و ضد نَزله (التهاب و ترشح بافت مُخاطی) و ضد تشنج دارد و  برای تنگی نفس و سرفهٔ کهنه و نرم کردن سینه و بیماری‌های عصبی مفید است.

اگر باریجه مخلوط با عسل خورده شود برای خرد کردن سنگ مثانه و کلیه و باز کردن انسداد کلیه و تسهیل زایمان و دفع سموم کاربرد دارد.

مصرف این گیاه برای اشخاص گرم مزاج مضر است و در مناطق گرم و فصول گرم نیز تجویز نمی‌شود و اگر مصرف آن لازم باشد باید با روغن بنفشه و کافور استفاده شود. مقدار مصرف باریجه تا سه گرم و برای دفع سموم تا 15 گرم است.

از این گیاه نوعی چسب بی‌رنگ برای چسباندن شیشه و سنگ‌های قیمتی، به‌ویژه الماس به دست می‌آید و حتی در جواهرسازی نیز مصرف می‌شود.

برای تهیه چسب، هشت قسمت سریشُم ماهی را در آب حل کرده معادل آن محلولی از یک قسمت الکل و یک قسمت باریجه و یک قسمت گُم (چسب) آمونیاک تهیه کرده بدان می‌افزایند.

 

رویشگاه

رویشگاه عمدهٔ این گیاه در ترکمنستان و افغانستان و بخش وسیعی از شمال و غرب ایران، از جمله استان‌های مازندران و اصفهان و مرکزی و قم، در ارتفاع دو هزار تا چهار هزار متر از سطح دریا با میانگین بارندگی 250 تا 400 میلی‌متر است.

از رویشگاه‌های باریجه در دامنه‌های شمالی رشته کوه البرز در استان مازندران، حوزهٔ آبخیز لار و هراز و اطراف کوه دماوند است.

در شمال کشور باریجه فقط در استان مازندران می‌روید. همچنین در مراتعی از جمله دنیش‌کَلا و سرخ کوگ و چمون و ملرز و لیلرد و تاش در مرز آبخیز بخش بَلَده و گلندرود نیز باریجه می‌روید.

 هم اکنون شش طرح بهره‌برداری باریجه در استان مازندران با مساحت تقریبی هزار هکتار وجود دارد که سالانه 20 تن محصول از آن برداشت می‌شود و علاوه بر توزیع داخلی، به سوییس و فرانسه هم صادر می‌شود.

 

 

منابع

1- بوداغی، عیسی و غلامحسین نوراللهی، 1380، محصولات فرعی جنگلی و مرتعی نیم‌رخ شمالی البرز، سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، معاونت امور جنگل‌های شمال، دفتر صنایع چوب و بهره‌برداری، نشریۀ شمارۀ 203، 246ص.

2- رازی، محمدبن زکریا، 1377، من لا یحضره الطبیب، معاونت پژوهشی وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، کمیتهٔ رایانه‌ای کردن طب و بهداشت، نسخهٔ الکترونیک، به کوشش حسین حاتمی.

3- عبدالله‌پور، مصطفی، 1383، سیاست جنگل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس، 247ص.

4- مظفریان، ولی‌‌الله، 1377، فرهنگ نام‌های گیاهان ایران، فرهنگ معاصر، چ2، 12+69+671 ص.

5. http://www.pezeshk.us/?p=12270



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >