جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
کتیرا
ساعت ۱٠:٤٥ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۳٠ آبان ۱۳٩٠  

 

کَتیرا صمغی است که از تیغ‌زنی گونه‌های مختلف گیاه گَوَن با نام علمی Astragalus spp. به دست می‌آید. نام علمی گون از واژه یونانی astron به معنای ستاره و gala به معنای شیر گرفته شده است. این گونه، درختچه و یا گیاه علفی چند ساله یا یک ساله‌ و اغلب خارداری است که چند صد گونه دارد و در مناطق اِستِپی و کوهستانی ایران می‌روید. خارهای این گیاه، زردرنگ و برگ‌هایش دارای پنج تا شش جفت برگچه نیزه‌ای و کشیده است و در ارتفاعات زاگرس و البرز انتشار دارد.

کتیرا صمغی است که از ساقهٔ گون گرفته می‌شود که اغلب خود به خود یا بر اثر شکافی که در ساقهٔ گون ایجاد می‌شود جاری می‌گردد. این صمغ پس از مدت کوتاهی خشک می‌شود که آن را جمع کرده به دو صورت روانه بازار می‌کنند. یک نوع آن کتیرای زرد یا کتیرای خرمنی است که مانند تارها و یا نوارهای پیچیده و دودی شکل است و نوع دیگر کتیرای سفید است که به شکل پارچه عریضی است و اطراف یا وسط برآمده‌ای دارد.

کتیرا ماده‌ای است بی‌بو که 60 تا 70 درصد آن در آب حل نمی‌شود ولی با جذب رطوبت به صورت لُعاب چسبنده‌ای در می‌آید. کتیرا دارای مواد معدنی و سه درصد نشاسته است که ذرات نشاسته در لُعاب آن به طور محسوس دیده می‌شود.

به طور کلی کتیرا مخلوطی از چند پُلی‌ساکارید است و دو نوع ماده شاخص در آن وجود دارد؛ نخست ماده‌ای محلول در آب به نام تراگاکانتین (Tragacanthin) و دیگری ماده‌ای نامحلول در آب (به ویژه در آب سرد) به نام باسورین (Bassorin). 

با وجود تعدد گونه‌های مولد کتیرا و گوناگونی کیفیت صمغ آن‌ها، این محصول بیشتر به نام «کتیرای مفتولی» و «کتیرای خرمنی» شناخته می‌شود. صمغ کتیرا گاه به طور طبیعی بر اثر فشار درونی گیاه از منافذ ایجاد شده خارج می‌گردد.

در زمان ساسانیان استفاده از فراورده‌های گیاهان دارویی و صنعتی رواج داشت و در این زمان بود که از تیغ زدن گون، کتیرا استخراج و علاوه بر مصرف داخلی به چین هم صادر می‌شد. صادرات محصولات فرعی به چین مختص به کتیرا نمی‌شد بلکه محصولات دیگری همچون زعفران و زیره هم در آن زمان صادر می‌شد.

بنا بر متون تاریخی، در گذشته عواید حاصل از اجاره دادن مراتع و فروش صمغ کتیرا، در میان دهقانان به نسبت سهمی که در زمین‌های زراعی داشتند تقسیم  و یا صرف اموری همچون تعمیر حمام و مسجد می‌شد.

با توجه به تنوع محصول و قیمت کتیرای ایران، قیمت هر کیلو از انواع این محصول در بازار جهانی از کتیرای مفتولی درجه یک 17 دلار تا کتیرای بی‌مواد نمرهٔ 26 به میزان چهار دلار در نوسان است.

کتیرا در نیمهٔ دوم تابستان از گیاه دو ساله بهره‌برداری می‌شود. برای این کار، خاک اطراف یقهٔ گیاه را تا عمق پنج سانتی‌متر خالی می‌کنند و در قسمت بدون حفاظ با یک چاقوی تیز، شکاف طولی ایجاد کرده سپس با قطعه چوبی شبیه گوه با فشار، شکاف را باز می‌کنند تا صمغ به‌راحتی بیرون بیاید.

از بعضی از گونه‌های گون، صمغ کتیرا استخراج می‌شود که اهمیت اقتصادی دارد و بعضی انواع دیگر آن به علت جذب سلنیم خاک، سمی هستند که با توجه به وجود این ماده در گیاهان می‌توان به وجود اورانیم در آن منطقه پی برد.

گون‌های مولد کتیرای خرمنی در شمال کشور به‌خصوص در استان گیلان و حوزهٔ رودبار در مرز بین این استان با استان زنجان در مراتع روستاهای کپته و کلاس در ارتفاعات غرب شهرهای رودبار و رستم آباد در سطح گسترده‌ای رویش دارند که از گذشته بهره‌برداری می‌شد.

بر طبق اطلاعات محلی، در مناطق سفیدگاه از توابع کپته و غاز مایورت و مَنه چالان در حوزه مراتع کلاس که خالی از سکنه است، در سطح وسیعی، از صمغ کتیرا از جمله گون زرد با نام علمی      A. parrowinus بهره‌برداری می‌شد.

یکی از انواع گون به نام "گون زرد" یا "زرد گون" معروف است که چون اولین بار در ارتفاعات "پَرو" در استان کرمانشاه دیده شد نام آن محل را بر آن گذاشتند و از آن کتیرای زرد استخراج می‌شود.

 

کاربردها

کتیرا بر حسب کیفیت، در صنایع مختلفی از جمله نساجی و دارویی و غذایی و چسب‌سازی مصرف می‌شود.

کتیرا به طور مستقل اثر دارویی چندانی ندارد ولی چون ماده‌ای اِمولْسیون دهنده است برای معلق نگه‌ داشتن پودرهای دارویی غیر محلول از آن استفاده می‌کنند. کتیرا به صورت ترکیب با مواد دیگر از قدیم هم استفاده می‌شد. ابن‌سینا در جلد دوم کتاب "قانون در طب" درباره کتیرا می‌نویسد: «کتیرا با عسل معجون شود و زیر زبان بگذارند در تسکین سرفه و از بین بردن زبری سینه سودمند است و می‌توان به همین منظور کتیرا را در آب حل کرد و با شربتی شیرین نوشید. خوراکِ تناوب باید به وزن یک دَرَخْمی باشد که برابر هجده قیراط (6/3 گرم) است.»

کتیرا در طب سنتی، غلیظ کنندهٔ خون و در کل، نرم کننده است. کتیرا کمی مُلَیّن و مُسهل است و معده را تقویت می‌کند و به دلیل تسکین داروهای گرم، این داروها را با کتیرا می‌خورند.

این ماده به صورت مخلوط با لُعاب‌ها و داروهای مناسب، برای زخم‌ها و دردهای چشم و ورم مُلْتَحَمه (لایه شفاف سطح چشم و داخل پلک) مفید است.

مصرف کتیرا با شیر، برای بند آوردن خون‌ریزی سینه و سایر اعضای داخلی و همچنین بر طرف کردن سرفه و عفونت سینه و حلق و زخم‌های ریه و گرفتگی صدا مؤثر است.

کتیرا برای تقویت روده و تسکین درد کلیه و رفع زخم مثانه و مجاری ادرار مفید است و اگر لُعاب‌های مناسبی از مخلوط کتیرا به موی سر مالیده شود از دوشاخه شدن آن جلوگیری می‌کند.

به دلیل خاصیت آبگیری کتیرا، از آن در صنعت و همچنین در نساجی و کاغذسازی و کفاشی و ساخت دندان مصنوعی استفاده می‌شود.

در صنایع آرایشی به‌خصوص در ساخت لوسیون‌ها و کرم‌های دست و کرم‌های بدون چربی، از کتیرا به صورت نرم کننده و امولسیون بهره می‌برند.

بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل متحد (فائو)، ارزش تجارت جهانی گیاهان دارویی که هم اکنون در حدود صد میلیارد دلار در سال است در سال ٢٠۵٠ میلادی به رقم پنج تریلیون دلار خواهد رسید. کشور ایران با داشتن شرایط اقلیمی و تنوع گیاهی مطلوب، هم اکنون تنها ۶٠ تا ٩٠ میلیون دلار از تجارت جهانی گیاهان دارویی را به خود اختصاص داده است که بخش عمدهٔ آن مربوط به صادرات زعفران است. این در حالی است که تنوع محصولات فرعی در ایران بسیار زیاد است و با این‌که در سال‌های اخیر در بعضی از محصولات پیشرفت محسوسی رخ داده، در برخی دیگر مقدار تولید کم شده است. برای مثال در دهه 1330 صادرات سالانه کتیرا چهار هزار تن بود که هم اکنون به هزار تن هم نمی‌رسد. میانگین ارزش صادرات کتیرای مفتولی ایران در حدود 300 هزار دلار و کتیرای خرمنی حدود 101 هزار دلار در سال است که به کشور‏های فرانسه و امارات متحده عربی و آلمان و انگلستان و هند و برخی دیگر از کشور‏های اروپایی صادر می‌شود.

سالانه در حدود دو میلیون دلار محصولات فرعی جنگلی و مرتعی از ایران به بازار‏های جهانی از جمله آلمان و فرانسه و امارات متحده عربی صادر می‌شود.

جنگل‌های هیرکانی یا جنگل‌های شمال در حدود 300 گونه درختی و درختچه‌ای دارد که از حدود 50 گونه آن، محصولات فرعی به دست می‌آید.

 

 

 

منابع

1- بوداغی، عیسی و غلامحسین نوراللهی، 1380، محصولات فرعی جنگلی و مرتعی نیم‌رخ شمالی البرز، سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، معاونت امور جنگل‌های شمال، دفتر صنایع چوب و بهره‌برداری، نشریۀ شمارۀ 203، 246ص.

2- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، 1377، قانون در طب، معاونت پژوهشی وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، کمیتهٔ رایانه‌ای کردن طب و بهداشت، نسخهٔ الکترونیک، به کوشش حسین حاتمی.

3- عبدالله‌پور، مصطفی، 1383، سیاست جنگل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس، 247ص.

4- مظفریان، ولی‌‌الله، 1377، فرهنگ نام‌های گیاهان ایران، فرهنگ معاصر، چ2، 12+69+671 ص.

5. http://www.globalsugarart.com/product.php?id=21389&name=Gum%20Tragacanth%208%20ounces



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >