جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
تاریخچهٔ جنگل‌داری در ایران
ساعت ٤:۱٢ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۳٠ بهمن ۱۳٩۱  

 

مقدمه

 سرآغاز مدیریت دولتی جنگل‌های ایران به سال 1297 هجری خورشیدی باز می‌گردد و تا قبل از آن دولت توجه خاصی به جنگل‌ها اعم از جنگل‌های شمال یا خارج از شمال کشور نداشته است. در سال 1297 دستور تفکیک جنگل‌های دولتی از جنگل‌های اربابی صادر شد. در سال 1299 و در چارچوب وزارت فلاحت و فوائد عامه تشکیلات اولیه مدیریت جنگل‌های شمال کشور شکل گرفت که وظیفه آن نقشه‌برداری و تفکیک جنگل‌های خالصه از جنگل‌های شخصی بود. در سال 1303 تشکیلاتی که مدت‌ها ساختار اصلی مدیریت جنگل بود به وجود آمد.

شرط صدور اجازه قطع درختان، ممنوعیت تفکیک جنگل‌ها به اراضی زراعی، محدودیت سطح قطع درختان، تدوین ضوابط فنی قطع درختان، نهال‌کاری و غیره از جمله مصوبات تشکیلات مذکور بود. در سال 1317 در اداره امور کشاورزی به ریاست مهندس بیات دایره‌ای به نام دایره جنگل تأسیس شد که تصدی آن در سال 1318 به مهندس کریم ساعی واگذار گردید. در سال 1321 در وزارت نوبنیاد کشاورزی اداره کل جنگل‌ها با چهار سازمان برای گیلان، شهسوار، مازندران، گرگان به وجود آمد. در سال 1327 با تصویب دولت بنگاه جنگل‌ها به منظور حفظ و حراست جنگل‌ها تشکیل شد و در خارج از شمال نیز در تعدادی از شهرها پاسگاه‌های وصول عواید محصولات جنگلی ایجاد گردید و در استان خراسان سازمان مقدماتی سرجنگل‌داری شکل گرفت.

تا سال 1338 که بنگاه جنگل‌ها به سازمان جنگل‌بانی ایران تبدیل شد اداره و مدیریت جنگل‌ها بر محور حفاظت فیزیکی استوار بود و در کنار آن به مسائل موردی فنی نیز توجه می‌شد. از سال مذکور تهیه و اجرای طرح‌های جنگل‌داری مدون و مصوب در دستور کار قرار گرفت که در واقع باید این سال را سرآغاز مدیریت علمی جنگل‌های کشور تلقی کرد. طرح‌های جنگل‌داری در طی قریب به نیم قرن سیر تحولاتی داشته است که در دو بخش جنگل‌های شمال و خارج از شمال کشور به اجمال بررسی می‌شود.

 

الف-جنگل‌های شمال کشور

روند تحولات طرح‌های جنگل‌داری در جنگل‌های شمال یا جنگل‌های هیرکانی (خزری) را می‌توان به دو دوره زمانی 1338 تا 1370 و 1370 تا کنون تقسیم
کرد.

 

   1- دوره زمانی 1338 تا 1370

با تصویب قانون الزام بهره‌برداری جنگل در چارچوب طرح جنگل‌داری مصوب، نخستین طرح جنگل‌داری در جنگل‌های شمال در سال 1338 تهیه گردید. در این سال برای تعیین نظام‌های جنگل‌داری و شیوه‌های جنگل‌شناسی شورای عالی جنگل، مرتع و خاک تشکیل گردید. این شورا با همکاری کارشناسان کشورهای اروپایی به ویژه کشور فرانسه، روش‌های جنگل‌داری را برای مدیریت و اداره جنگل‌ها در چارچوب طرح‌های جنگل‌داری مشخص کرد؛ به طوری که برای جنگل‌های جلگه‌ای روش‌های شاخه‌زاد و شاخه و دانه‌زاد و جنگل‌های تولیدی در اراضی ناهموار تا شیب 40 درجه روش جنگل‌داری دانه‌زاد ناهمسال و شیوه جنگل‌شناسی تدریجی ـ پناهی و جنگل‌های با شیب 40 تا 60 درجه نظام جنگل‌داری دانه‌زاد ناهمسال و شیوه جنگل‌شناسی تک‌گزینی و جنگل‌های با شیب بیش از 60 درجه طرح‌های حفاظتی و حمایتی پیشنهاد گردید.

با توجه به این که هدف عمده از اجرای طرح‌های یاد شده برداشت چوب با رویکرد اقتصادی بود و از طرفی معضل حضور دام و دامداری در عرصه جنگل مطرح بود. بنابراین سیاست عام جنگل‌داری در جنگل‌های شمال، دانه‌زاد ناهمسال با شیوه تدریجی ـ پناهی و دانگ واحد تعیین شده است و تنها در طرح جنگل‌داری ناو اسالم جنگل‌داری دانه‌زاد نیمه‌همسال و به ندرت در برخی از طرح‌های جنگل‌داری نظیر دارابکلا و لیوان بنفش تهیه جنگل‌داری دانه‌زاد ناهمسال اعمال شده است. گفتنی است که با توجه به مشکلات اجتماعی و اقتصادی در اجرای طرح‌های جنگل‌داری، پس از پیروزی انقلاب مطالعه بخش اجتماعی و اقتصادی مورد توجه ویژه قرار گرفت.

 

   2- دوره زمانی 1370 تا کنون

تجارب طولانی مدت اجرای طرح‌های جنگل‌داری به روش دانه‌زاد همسال و شیوه تدریجی ـ پناهی و ناکامی این شیوه در اجرای کامل موازین فنی آن به دلایل متعدد از جمله شاخص نامعقول شیب به صورت تنها عامل گزینش روش جنگل‌داری، شرایط بوم‌شناختی و ساختار جنگل‌های شمال مبتنی بر وجود اراضی ناهموار با مونه‌های (تیپ‌های) متنوع خاک، گونه‌های درختی متنوع با خواهش‌های بوم‌شناختی متفاوت و گاه متضاد با ساختار ناهمسالی طبیعی، وجود معضلات اجتماعی به ویژه حضور دام و جنگل‌نشینان، ناکافی بودن امکانات فنی و مالی مجریان در اجرای بهینه بهره‌برداری متراکم و متمرکز در واحد سطح منجر به تغییر دیدگاه جنگل‌داری در جنگل‌های شمال کشور گردیده است. مضاف بر اینکه توجه به حفظ ارزش‌های بوم‌شناختی و ارجحیت آن بر ارزش‌های اقتصادی، ناکامی جنگل‌داری کلاسیک در کشورهای توسعه یافته اروپایی، برداشت متمرکز در واحد سطح طی دو قرن موجب تغییر نگرش کارشناسان داخلی و خارجی بر اساس مدیریت علمی متناسب با شرایط بوم‌شناختی جنگل‌ها و شناخت ژرف‌تر در خصوص اصول و قوانین حاکم بر جنگل‌های بکر گردید و جنگل‌داری همگام با طبیعت به مثابه اندیشه و دیدگاهی علمی و فنی نو در مدیریت جنگل‌ها مطرح گردید. لذا از ابتدای دهه 1370 طرح‌های جنگل‌داری شمال کشور با نظام جنگل‌داری دانه‌زاد ناهمسال و شیوه‌های مختلف تک‌گزینی تهیه و یا در طرح‌های فعال در چارچوب روش جدید تجدید نظر گردید.

تغییر نگرش مبتنی بر جهت‌گیری جنگل‌داری دانه‌زاد همسال به دانه‌زاد ناهمسال موجد دیدگاه‌های تکمیلی جدیدی نیز بوده است. تعدیل امکان برداشت در طرح‌های جنگل‌داری، مطالعه و ارائه برنامه در خصوص خدمات تولیدی غیر چوبی جنگل، تقدم دسترسی به قطعات مورد بهره‌برداری با احداث و توسعه شبکه جاده‌های جنگلی، اولویت تأمین امر حفاظت فیزیکی و فنی، تسریع در خروج دام و جنگل‌نشینان و ارتقای کیفی جنگل‌های موجود از جمله تدابیر فنی مکمل بر تغییر نگرش جنگل‌داری در جنگل‌های شمال کشور بوده است.

 

ب- جنگل‌های خارج از شمال

 جنگل‌های خارج از شمال در اصطلاح به جنگل‌های خارج از نیم‌رخ شمالی رشته کوه البرز شامل جنگل‌های «ارسباران»، «زاگرس»، «ایران و تورانی»، «خلیج و عمانی» اطلاق می‌گردد. از آغاز مدیریت دولتی جنگل‌ها نیز جنگل‌های خارج از شمال به دلیل غیر تجاری بودن کمتر مورد توجه قرار داشته است تا سال 1338 که مقارن است با تشکیل سازمان جنگل‌بانی ایران اقدامات انجام گرفته در خصوص جنگل‌های خارج از شمال پراکنده و موردی بود. از جمله ایجاد پاسگاه‌های اخذ عواید محصولات جنگلی، پیوند درختان پسته و بادام شیرین بر روی گونه‌های بنه و بادامک، گزارش‌های موردی و…. پس از شروع تهیه طرح‌های جنگل‌داری در شمال کشور با اندکی تأخیر تهیه طرح در جنگل‌های خارج از شمال نیز آغاز شد که تاکنون فراز و فرودهای فراوان را شاهد بوده است، سیر تحولات تهیه طرح در جنگل‌های خارج از شمال در سه دوره زمانی عمده به شرح زیر قابل تفکیک و بررسی است.

 

1-         دوره زمانی 1342 تا 1351

اوایل دهه 1340 سازمان جنگل‌بانی ایران امر تهیه طرح را به جنگل‌های خارج از شمال گسترش داد و در شروع، تهیه طرح جنگل‌های زاگرس و ارسباران مورد توجه قرار گرفت. از آنجایی که تهیه زغال به صورت سنتی در جنگل‌های یاد شده رواج داشت برای سامان‌دهی به امر زغال‌گیری و افزایش بازده تولید زغال، تهیه و اجرای طرح‌های زغال‌گیری در دستور کار قرار گرفت و تا سال 1351 طرح‌های متعدد زغال‌گیری در دو منطقه زاگرس و ارسباران تهیه و برخی از طرح‌های تهیه شده اجرا شد. در چارچوب این طرح‌ها آماربرداری اغلب به روش نواری با شدت 5 درصد صورت گرفت و سری مورد عمل به تعدادی برداشتگاه (اغلب ده برداشت‌گاه) تقسیم و در هر برداشت‌گاه در حدود موجودی سرپا به شیوه تک‌گزینی طی دوره ده ساله در برنامه بهره‌برداری قرار گرفت. تهیه و اجرای این طرح‌ها که متناسب با جنگل‌های تخریب یافته به ویژه زاگرس نبوده است خوشبختانه از سال 1352
متوقف گردید.

 

2-   دوره زمانی 1352 تا 1374

با توقف طرح‌های زغال‌گیری از سال 1352 تهیه طرح‌های جنگل‌داری قرق و احیا به منظور حفاظت و بازسازی جنگل‌های مخروبه شروع شد. عملیات اساسی تهیه طرح جنگل‌داری قرق و احیا مشابه جنگل‌های هیرکانی اعمال گردید و تا سال 1357 بالغ بر 480 هزار هکتار طرح در جنگل‌های خارج از شمال تهیه شد. مشکلات حاد اجتماعی و
اقتصادی و وابستگی شدید جنگل‌نشینان به جنگل و عرصهٔ آن که دامداری ساختار اصلی اقتصادی مناطق جنگلی را تشکیل می‌داد مانع از اجرای کامل و موفقیت‌آمیز طرح‌ها بود به طوری که معدودی از طرح‌ها آن هم به صورت ناقص اجرایی شد. پس از پیروزی انقلاب و از اوایل دهه 1360 مطالعات بخش اجتماعی و اقتصادی، برای رفع تنگناهای اجرایی به مطالعات تهیه طرح افزوده شد اما در عمل تغییرات معنی‌داری در برنامه‌ها و پروژه‌های اجرایی اعمال نگردید و اجرای این طرح‌ها نیز قرین توفیق نبود. از سال 1364 در کنار طرح‌های جنگل‌داری قرق و احیا تهیه طرح بهره‌برداری سقز از درختان بنه شروع شد که در چارچوب آن، برنامه‌های احیایی نیز پیش‌بینی شده بود اما در این طرح‌ها نیز برنامه بهره‌برداری اجرا شد ولی عملیات اجرایی میسر نگردید.

 

3-   دوره زمانی 1357 تاکنون

پس از ناکامی در اجرای طرح‌های برشمرده در سال 1375 توجه سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور بیش از پیش معطوف جنگل‌های خارج از شمال گردید و حتی برای واحدهای ستادی ذی‌ربط با هدف ارائه طرح‌ها و برنامه‌های کارآمد ضرب‌الاجل تعیین شد. معاونت وقت امور جنگل با بازنگری طرح‌های قبلی، به صرفه نبودن اجرای طرح‌ها، پراکنده‌کاری، اجرای صرف دولتی و عدم دخالت مردم در اجرای طرح‌ها را دلایل عمده ناکامی اجرای طرح‌ها برشمرد و تهیه و اجرای طرح‌های مدیریت منابع جنگلی را پیشنهاد کرد. در چارچوب این طرح‌ها مطالعات جامع حوزه‌های آبخیز جنگلی، شناسایی خدمات تولیدی غیر چوبی اکوسیستم جنگلی، اعمال واحدهای عرفی در تقسیمات ارضی طرح به صورت واحد برنامه‌ریزی، واگذاری اجرای طرح‌ها به تشکل‌های مردمی متشکل از ذی‌نفع‌های عرفی و نظارت دولتی بر اجرای طرح‌ها لحاظ گردیده بود. تهیه و اجرای این طرح‌ها در ‎آغاز با استقبال و اقبال مردمی مواجه بود و ضمن این که در ادامه نیازمند رفع کاستی‌ها و نواقص به دلیل شتاب‌زدگی شروع کار بوده است، متأسفانه با ظهور و محوری شدن طرح‌هایی نظیر طوبی و نهضت سبز طرح مدیریت منابع جنگلی مرتعی معوق و سپس به صورت کمرنگ پیگیری شد. در ادامه فعالیت‌ها در چارچوب صیانت جنگل‌های زاگرس تهیه طرح جنگل‌داری چند منظوره در دستور کار مدیریت جنگل‌های خارج از شمال قرار گرفت. اهداف و دیدگاه‌های کلی طرح جنگل‌داری چند منظوره مشابه طرح مدیریت منابع جنگلی است و امید می‌رود با پیگیری‌های مجدانه اجرای طرح‌های جنگل‌داری خارج از شمال قرین توفیق گردد.

 

برگرفته و ویرایش شده از: جنگل‌داری در ایران، مرتضی ابراهیمی رُستاقی، علیرضا اسدی اتویی، مقالهٔ داخلی، معاونت مناطق مرطوب و نیمه مرطوب سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، بی‌تا.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >