جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
آسیب شناسی طرح خروج دام از جنگل های شمال
ساعت ٦:٤۳ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٢۱ امرداد ۱۳۸٦  

               

بر طبق بند یک ماده شش تصویب نامه «صیانت از جنگل‌های شمال» هیأت وزیران، سازمان جنگل‌ها و مراتع موظف است تا سال ۱۳۸۸ کلیه دام‌ها را از جنگل خارج کند. طبق آمار موجود در حدود۳/۳ ‪میلیون واحد دامی در جنگل‌های شمال وجود دارد. برآیند عملکردها مبین این است که این امر در مهلت مقرر  تحقق نخواهد یافت و حتی با تاخیری چندین ساله هم بعید است که این تعداد دام به طور کامل از جنگل‌های شمال خارج شود.

یکی از پژوهشگران مرکز  تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران با اشاره به زیان‌های حضور دام در جنگل گفت: در گذشته تعداد دام کم بود و آسیب‌های وارده به جنگل نیز مهم نبود ولی اکنون به دلیل افزایش تعداد دام و افزایش جمعیت، فشار به جنگل زیاد شده است. "یوسف گرجی بحری" در گفتگو با ایرنا افزود: درگذشته همچنین استفاده از جنگل سنتی بود و چوب صنعتی تولید نمی‌شد و نمی‌توان با استناد به حضور طولانی مدت دامداران در جنگل‌های شمال، ادامه حضور آنها را توجیه کرد. وی اظهار داشت: دامداری سنتی در جنگل‌های شمال به صرفه نیست و دامداران از روی ناچاری به کار خود ادامه می‌دهند. وی تصریح کرد: چاره آن است که دامداریهای صنعتی ایجاد شود و با زراعت علوفه و استفاده از غذاهای کنسانتره، دامداری سنتی به دامپروری صنعتی تبدیل شود. این پژوهشگر گفت : حضور دام در جنگل از زادآوری طبیعی درختان جلوگیری می‌کند زیرا دام، نهال را می‌خورد و درختان جدید به وجود نمی‌آید و جنگل ، مخروبه می‌شود. گرجی بحری افزود : در یک تحقیق که خودم انجام دادم ، خسارت مخروبه شدن عرصه‌ای ‪ ۲۰۰هکتاری، سالانه دست کم ۲۰۰ میلیون تومان است. برخی از کارشناسان معتقدند علت اصلی پیشرفت کند طرح خروج دام ازجنگل‌های شمال، نابسامانی و ضعف تشکیلاتی است. مسؤول سابق طرح ساماندهی جنگل‌نشینان سازمان جنگلها و مراتع دراین‌باره گفت: در ادارات منابع طبیعی، بخش مشخصی برای پیگیری این امر وجود ندارد و فقط یک نفر را مسؤول طرح خروج دام کرده‌اند. " ناصرقلی صفاری" اضافه کرد: طبیعی است که با کمبود نیروی انسانی کار به درستی انجام نمی‌شود و حتی احاطه و اطلاع مناسبی از زمین‌های تحت اختیار منابع طبیعی به دست نمی‌آید. وی تصریح کرد: حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی جنگل نشینان، عشق می‌خواهد و در قالب حق ماموریت، نمی‌توان مسایل موجود را حل کرد. وی در توضیح اقدامات خود در هنگام مسؤولیت گفت: من طرح اولیه را در سال ۱۳۵۹ ‪  نوشتم و به دلیل فراوانی زمین، پیشنهاد کردم به دامدارانی که‌ حاضر به خروج از جنگل شوند، زمین داده شود. به گفته صفاری هم‌اکنون در غرب مازندران به‌دلیل گرانی زمین، به جای زمین، پول داده می‌شود، ولی زمین‌هایی وجود دارد که ادارات منابع طبیعی نمی‌دانند مالک آن هستند.  

یکی از زیان‌های اصلی حضور دام در جنگل، از بین رفتن نهال درختان است و از طرف دیگر هر ساله تلاش زیادی می‌شود تا با نهال کاری، جنگل‌های مخروبه احیا شود. بنابراین خروج دام از جنگل، از مخروبه شدن آن جلوگیری می‌کند.

مدیر کل دفتر جنگل کاری و پارک‌های جنگلی سازمان جنگلها و مراتع کشور گفت: به طور متوسط هر هکتار نهال کاری ۲۵۰ هزار تومان هزینه دارد. "محمدعلی هدایتی" افزود: در حدود ‪ ۴۰درصد هزینه نهال کاری، مربوط به کشیدن سیم خاردار در اطراف محوطه« جنگل کاری شده» است و اگر دام در جنگل نباشد هزینه حصارکشی حذف می‌شود. این مسؤول سازمان جنگل‌ها و مراتع اظهار داشت : در میان دام ها، بز بیشترین خسارت را وارد می‌کند، هر چند درصد آن بسیار کمتر از گاو و گوسفند است. وی درباره گونه‌های مطلوب برای دام گفت : برگ درختانی نظیر وَن، اَفْرا و نَمْدار برای دام مطلوبیت بالایی دارد. هدایتی تصریح کرد : خسارت و حضور دام در ارتفاعات پایین و همچنین در بالاترین حد ارتفاعیِ جنگل و مرز مرتع، بیشتر است. با وجود الزام برنامه جامع صیانت از جنگل‌های شمال، مبنی بر خروج تمام دام‌ها از جنگل تا سال ۱۳۸۸ درعمل به دلیل غیر ممکن بودن‌اجرای آن،در برنامه چهارم توسعه کشور، مقرر شد ۷۰ درصد دام ها تا پایان سال ۱۳۸۸ از جنگل خارج و۳۰ درصد ‪  ‪   باقیمانده پس از زمان یاد شده خارج گردد. یکی از کارشناسان سازمان جنگل‌ها و مراتع که خواست نامش اعلام نشود یادآور شد: اعتبار اختصاص یافته به طرح خروج دام از جنگل‌های شمال، بسیار کمتراز حد لازم است.  

وی افزود : در سال ۱۳۸۴ از ۳۶۰ میلیارد ریال اعتبار مورد نیاز، فقط  ۲۰ ‪ میلیارد ریال اختصاص یافت.

این کارشناس گفت: کسانی که در بخش اجرا کار می‌کنند با مشکلات آشنا هستند و اگر نقصی دیده می‌شود، از روی کمبودها است نه جهل و نادانی. وی از برخی نهادهای دولتی گله کرد و گفت: کمیته امداد از روی دلسوزی و کمک به محرومان، به جنگل نشینانِ نیازمند، دام می‌دهد و این مغایر با طرح خروج دام از جنگل است. به گفته این کارشناس ، برای حل مسأله حضور دام در جنگل‌های شمال، باید مسؤولان و از جمله استاندار به صورت وظیفه‌مند وارد کار شوند.

این کارشناس تصریح کرد: تحقق برنامه‌های مربوط به خروج دام از جنگل منوط به تخصیص اعتبارات لازم است و تاخیر یا تخصیص ناکامل اعتبارات، به همان نسبت بر روی اجرای این طرح ، تاثیر می‌گذارد.

براساس آمار از ۳/۳ میلیون واحد دامی موجود در جنگل های شمال ۴۷ درصد را گاو ۴۶ درصد را گوسفند و ۷درصد را بز تشکیل می دهد.      

با توجه به اینکه جنگل‌های شمال در حدود ‪ ۱/۸میلیون هکتار وسعت دارد، به طور متوسط در هر هکتار جنگل، دو واحد دامی وجود دارد. اگر هر دام، روزانه فقط یک نهال را از بین ببرد، هر سال‪      ۷۳۰نهال در هر هکتار ازجنگل‌های شمال نابود می‌شود. بدیهی است نابودی این نهال‌ها یعنی به وجود نیامدن درختان‌ جدید. با این حال به اعتقاد کارشناسان جنگل‌های شمال توان رویشی بالایی دارند و تا حدی می‌توانند در برابر عوامل مخرب، مقاومت کنند. "عباس تقی‌پور " کارشناس ارشد جنگلداری گفت : می‌توان تخمین زد ‪ ۲۰درصد تخریب جنگل، براثر حضور دام ایجاد می‌شود و در میان دام ها، قدرت تخریب بز بیشتر است. وی درباره طرح خروج دام از جنگل‌های شمال گفت: به نظر من طرح خوبی نیست زیرا نظر قطعی و روشن دامداران، پیش از اجرا، مشخص نشد. وی اضافه کرد: این طرح باعث شد رغبت دامداران به ماندن در جنگل زیاد شود زیرا به آنها در ازای خروج از جنگل، زمین یا پول داده می‌شود. تقی پور گفت: در منطقه کلاردشت، شخص  گوسفندداری که در مرتع بود نه جنگل، به طور صوری، دام خود را به شخص دیگری فروخت و مزایای خروج دام را دریافت کرد در حالی که گوسفندان با صاحب به ظاهر جدید، همچنان در جنگل هستند. این کارشناس ارشد جنگلداری تصریح کرد: می‌توان گفت طرح «خروج دام از جنگل»  در واقع طرح  «ورود دام به جنگل» بوده است. وی معتقد است: اگر بناست این طرح ادامه یابد، باید آن را حوزه به حوزه اجرا کنند تا تمرکز کار، بهتر باشد. به گفته او راه دیگر آن است که مقطعی زمانی برای خروج دام از جنگل معین کنند و پس از آن، هر دامی که در جنگل دیده شد، به نفع دولت ضبط شود. تقی پور با اشاره به خروج صوری دام از جنگل و بازگشت آن گفت: برای جلو گیری از بازگشت دام به جنگل، بهتر است دام‌های خارج شده یک راست به سلاخ خانه بروند و ذبح شوند یا اینکه علامتی مخصوص بر آنها زده شود. با اینکه طرح خروج دام از جنگل در بعضی مناطق شمال، موفق نبود، مناطقی وجود دارد که این طرح در آن تا حدی موفقیت‌آمیز اجرا شده است. یکی از این مناطق ، حوزه تالار و تَجَن در محدوده اداره‌ کل منابع طبیعی ساری‌ است که ‌مجتمع چوب و کاغذ مازندران اداره آن را بر عهده دارد. « فرهاد رحیمی » از مسؤولان جنگل کاری مجتمع چوب و کاغذ مازندران درباره وضع دام در محدوده فعالیتش گفت: در قالب طرح خروج دام از جنگل، تاکنون بیش از۵۰ ‪درصد دام‌ها از جنگل خارج شده‌اند. به گفته او در سال های اول اجرای طرحِ خروج دام،استقبال دامداران خوب بود و بسیاری از دامسراها تعطیل و به جنگل الحاق شد ولی به تدریج روند خروج دامداران از جنگل کند شده است. رحیمی در خصوص علت کم شدن استقبال دامداران از طرح خروج دام گفت: به ازای هر واحد دامی، ‪ ۱۰هزار تومان به دامدار داده می‌شود تا دام خود را از جنگل خارج کند ولی این مبلغ از سال ۱۳۷۵ ثابت است و تورم سالانه در نظرگرفته نمی‌شود. این کارشناس ارشد جنگلداری افزود: در گذشته، یکی از امتیازاتی که در قبال خروج دام به دامدار داده می‌شد، اشتغال فرزندش در یکی از طرح‌های جنگلداری بود که اکنون به دلیل افزایش پرسنل، مجریان طرح‌های جنگلداری ، از این روش کمتراستفاده می‌کنند. وی یادآور شد : به دلیل حضور دام، مجبوریم مناطق جنگل کاری شده را با سیم خاردار محصور کنیم و فقط در سال ۱۳۸۵ برنامه کاری ما  ۲۸۰ کیلومتر حصارکشی با پنج ردیف سیم خاردار بود. رحیمی تصریح کرد : برخی از دامداران که دام‌سرای درون جنگل خود را رها کرده بودند، با اطلاع از امتیازاتی که برای خروج دام از جنگل داده می‌شود، دوباره به جنگل بازگشتند و همین امر، مشکلاتی را به بار آورده است.

به گفته رحیمی یکی از مسائل مهم ، وجود دامِ کَتُول است که از روستا، برای چرا به داخل جنگل فرستاده می‌شود.

این مسؤول جنگل کاری مجتمع چوب و کاغذ مازندران ادامه داد: گاهی‌اوقات در هنگام محصور کردنِ مناطق جنگل کاری شده، با اعتراض جنگل نشینان مواجه می‌شویم زیرا معتقدند با این کار، مسیر حرکت دامشان در جنگل بسته می‌شود. رحیمی گفت : طبق بخشنامه سازمان جنگل‌ها و مراتع ، دادن « کَتُول چَر» برای چرای دام‌های کتول، ممنوع است ولی روستاییانِ حوزه فعالیت من، با تهیه طوماری با ‪ ۱۵۰امضا، خواهان اختصاص منطقه‌ای برای چرای دام‌های کتول خود شدند. وی اظهار داشت: یکی از راه‌های تسریع خروج دام از جنگل، اجرای طرح‌های جنگلداری است زیرا با رونق گرفتن فعالیت‌های مربوط به جنگل در هر منطقه، حضور دام کمتر می‌شود. به گفته این کارشناس ارشد به طور کلی اجرای طرح خروج دام از جنگل‌های شمال، ازابتدا یعنی سال ۱۳۶۸  ‪ تا اواخر دهه‪ ۱۳۷۰ مطلوب بود ولی ازآن پس کند شده است. وی تصریح کرد : در سال‌های قبل، به اجرای دقیق طرح، بیشتر توجه می‌شد ولی اکنون تمرکز فقط بر روی خروج دامدار است و بسا با وجود خروج دامدار، دام‌های وی در جنگل باقی می‌ماند. رحیمی علامت‌گذاری دام‌های خارج شده از جنگل را  برای مشخص شدن آنها و جلوگیری از بازگشت دام به جنگل ضروری دانست. مساله خروج دام از جنگل به دلیل ارتباط با سیاست و اقتصاد از یک طرف و مسایل منابع طبیعی و مشکلات اجتماعی، موضوعی ظریف و پیچیده محسوب می‌شود. از آنجایی که به دامداران برای خروج دام از جنگل، امتیازاتی داده می شود، تمایل ناروا برای هرچه بیشتر کردن این امتیازات به وفور دیده‌می‌شود. چنانکه برخی از دامداران، دام‌های همسایه را قرض می‌گیرند تا در هنگام سرشماری، به تعداد بیشتری ثبت شود و البته مأموران منابع طبیعی نیز راه حل‌هایی به کار می‌برند تا این ترفندها خنثی شود. برای مثال اوایل صیح و یا غروب و به هنگام دوشیدن شیر برای سرشماری رجوع می‌کنند زیرا در این اوقات دام هر کس نزد خودش است. "مصطفی عبدالله‌پور" مدیرکل سابق دفتر جنگلداری سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور در این باره گفت: در کشورهای  پیشرفته درهر ‪ ۱۰هکتار جنگل ، فقط یک گوزن وجود دارد که حتی این تعداد نیزمطلوب جنگلبانان نیست و معتقدند باید کمتر شود. وی افزود: در دهه  ۱۳۴۰  ‪  برخی متخصصان پیشنهاد کردند جنگل‌های جلگه‌ای شمال به جنگل نشینان داده و جنگل‌های کوهستانی از وجود دام و دامدار خالی شود. وی اظهار داشت: درآن زمان، دامداران شش ماه در جنگل‌های جلگه‌ای و سه‌ ماه در جنگل‌های کوهستانی به صورت رفت و برگشت و سه ماه در مراتع بودند. این مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس گفت: به علت واگذاری جنگل‌های جلگه‌ای به اشخاص غیر مرتبط، نه تنها مشکل حل نشد، بلکه به دلیل کاهش سطح چراگاه در جلگه، مدت حضور دام در جنگل‌های کوهستانی و شیب دار، به ۹ ماه افزایش‌یافت. وی با بیان اینکه جای دام در مرتع است نه در جنگل گفت: یکی از راه‌حل‌ها، اختصاص چراگاه دام در محدوده طرح‌های جنگل داری بود که ازجمله، کارشناسان رومانیایی در طرح جنگلداری « نِکا چوب» قسمتی از جنگل‌های مخروبه را برای تبدیل به مرتع و استفاده دام در نظر گرفتند که در عمل اجرا نشد. وی ادامه داد : از دیگر اقدامات، تلاش کارشناسان فائو برای تبدیل‌دامداری محلی به دامپروری صنعتی در شرکت فَریم و ترویج دام‌های دورگه و اصیل بود.

عبدالله پور اضافه کرد : در شرکت چُوکای گیلان( شَفارود فعلی) که ‌با همکاری کارشناسان کانادایی طرح آن تدوین شد، مطالعاتی برای خروج دام صورت گرفته بود.

این کارشناس ارشد جنگلداری گفت: بعد از انقلاب، طرح فعلی خروج دام از جنگل‌های شمال تهیه شد که در ابتدا بسیاری از کارشناسان و مسؤولان با آن مخالف بودند زیرا برای آنها ناشناخته بود و پشتوانه قانونی محکمی نداشت که در نتیجه به صورت آزمون و خطا اجرا شد. وی درباره ضعف‌های این طرح گفت: در طراحی و اجرا، به سابقه تاریخی این کار کمتر توجه شد و طراحان و تصمیم گیرندگان طرح، توجه چندانی به‌ایراداتی که استادان دانشگاه مطرح می‌کردند نداشتند. وی گفت: اعتقاد این است که ازنظر تاریخی، دامدارانِ متحرک و رَمه‌گردانانی که اِسکان پیدا می‌کنند، پس از اِسکان، دامداری را به تدریج رها می‌کنند و به کشاورزی روی می‌آورند، زیرا خوب می‌دانند که با دامِ بومی نمی‌توان دامداری ساکن راه انداخت. این مسؤول سابق سازمان جنگلها و مراتع افزود: دامدار رمه‌گردان نمی‌تواند دامپرور شود زیرا دامپروری، صنعت است و از دید تحول تاریخی، پس از کشت صنعتی قرار دارد. وی با بیان این که در طرح خروج دام از جنگل مقرر شد به دامداران جنگلی، زمین واگذار شود تا درآن دامداریِ بسته دایر کنند گفت: این برنامه با شکست مواجه شد زیرا دامدار جنگل‌نشین که رمه‌گردان است با دامپروری صنعتی آشنا نیست. عبدالله پور افزود : دلیل دیگر، نبود زمین به اندازه کافی برای واگذاری بود که در نتیجه، طراحان و مجریان طرح تصمیم گرفتند که امکانات زیربنایی را برای دامپروری تاسیس کنند تا دامداران رمه‌گردانِ جنگلی، جذب این مکان ها شوند که این برنامه‌ریزی نیز موفق نبود. وی افزود : پس از برنامه‌های مکرر، بالاخره با پیشنهاد یکی از استادان دانشگاه قرار شد به تناسب تمایل دامدار، در ازای خروج از جنگل به وی پول یا زمین یا شغل جدید داده شود.  

این مدرس دانشگاه گفت: درابتدا، واگذاری زمین، غیر قطعی و مشروط بود که همین باعث استقبال کم دامداران شده بود که بعد از مدتی، واگذاری قطعی شد و سرعت اجرای طرح بالا رفت.

به گفته عبدالله‌پور، سرعت گرفتن اجرای طرح باعث شده برخی از مسوولانِ مخالف، از طرح حمایت کنند و به تدریج در قانونِ برنامه و بودجه، مصوب شد و اعتبارات آن افزایش یافت. وی افزود: اما پس از چندی، به دلیل افزایش شدید قیمت زمین در شمال، دامدارانِ خارج شده از جنگل، زمین‌های گرفته شده خود را فروختند و صاحب ثروت شدند. به گفته وی این موضوع موجب واکنش منفی در محیط زندگی این قبیل اشخاص شد و برخی، بدون توجه به دستاوردهای طرح خروج دام، ثروتمند شدن ناگهانی دامداران دیروز را از نظر اجتماعی مضر دانستند. مدیرکل سابق دفتر جنگلداری سازمان جنگل‌ها و مراتع گفت: به دلیل‌این واکنش منفی، بنا شد مساحت زمین واگذاری را متناسب با قیمت روز تعیین کنند و بدین ترتیب دامداران باقیمانده در جنگل، خود را در مقایسه بادامدارانی که در سابق از جنگل خارج شده بودند، مغبون می‌دیدند زیرا زمین کمتری به آنها داده می شد. این مدرس دانشگاه افزود : به همین دلیل، اجرای این‌طرح به ویژه درمنطقه نوشهر که قیمت زمین بسیار بالاست کند شد. عبدالله‌پور نقص قانون را یکی از مشکلات فراروی دانست و گفت: قانون، خروج دامدار از جنگل را به صورت تراضی با سازمان جنگل‌ها تعیین کرده ولی روشن نکرده است که اگر دامدار حاضر به خارج شدن از جنگل نشد، چه باید کرد. وی اضافه کرد: اجرای طرح خرید مستثنیات داخل جنگل به دلیل راحت بودن، اعتبارات و امکانات اداری را به سمت خود جذب کرد در حالی که نسبت به طرح خروج دام از جنگل اولویت ندارد و این هم مشکلی دیگر محسوب می‌شود. به گفته وی در بعضی از مناطق مانند استان گلستان، برخی دامداران حاضرند به جای زمین یا پول، به آنها کمی زمین و در عوض، تسهیلات بانکی و حواله دام اصیل داده شود تا دامپروری صنعتی تاسیس کنند زیرا چنین زمینه‌ای در آنجا فراهم‌تر است. کارشناسان و صاحب‌نظران با وجود اختلاف دیدگاهی که در حل مشکل حضور دام در جنگل‌ها شمال دارند، دراین موضوع هم نظر هستند که این مشکل جدی است و باید به سرعت رفع شود. به گفته آنان توجه به خواست مشروع دامداران و جلوگیری از زیاده خواهی‌آنان و تدوین طرح‌های جامع و کارآمد و اجرای دقیق و کامل آن، می‌تواند این عامل مخربِ تنها جنگل تولیدی و انبوه کشور را به تدریج حذف کند و زمینه را برای حفظ، احیا و توسعه جنگل‌های شمال و بهره‌مندی مستمر از آن فراهم سازد.     



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >