جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
راهکار نگهداری سروهای کهن‌سال ایران
ساعت ۱٠:٠٩ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۳٠ آذر ۱۳٩٠  

 

سروهای کهنسال ایران در چهار شکل زیر در نواحی مختلف ایران دیده می‌شود:

1- به صورت تک‌پایه: اغلب در حاشیهٔ آبادی‌هاز این پایه‌ها ردیابی شده‌اند (مانند سرو اَبَرکوه).

2- به دلیل ایجاد میکروکلیمای خاص تعدای از درختان سرو کهن، درون توده‌ها به کهن‌سالی رسیده‌اند. دو حالت در این توده‌ها مشاهده شده است:

- درختان کهن‌سال همگی از گونه سرو هستند (مانند توده‌های منطقه تنگه خرقه فیروز آباد فارس، منطقه پشتهان استان گیلان و تنگه صولک استان کهگیلویه و بویراحمد).

- درختان کهن‌سال علاوه بر سرو شامل گونه‌های مختلف دیگری نیز هستند مانند منطقه ده‌بکری کرمان، در این توده علاوه بر دو سرو کهن‌سال یک پایه بنه کهن‌سال، یک پایه چنار کهن‌سال و دو پایه گردوی کهن‌سال مشاهده می‌شود.

3- حالت بین تک‌پایه کهن‌سال و توده: این شکل در منطقه دربید یزد رویت شده است.

4- در زمان‌های قدیم این درختان همراه با ایجاد قلعه‌ها یا ساختمان‌های قدیمی کاشته شده‌اند (مانند باغ فین کاشان و به احتمال زیاد درختان منطقهٔ خرو طبس در استان یزد).

 

1- حالت تک پایه

به طور کلی این سروها به صورت تک پایه یا دو پایه مجاور هم تاکنون شناسایی شده است. شرایط نگهداری بعضی از این پایه‌ها مانند سرو ابرکوه بسیار نامطلوب است ولی بعضی از این پایه‌ها نسبت به سال‌های پیش بدون تغییر باقی مانده‌اند. همان‌طور که در ابتدا ذکر شد حفظ اکوسیستم قدیمی سرو از جمله بافت بستر و گیاهان همزیست با پایه‌های کهن‌سال نحوه دریافت آب و ... باید در رأس همه اقدامات قرار گیرد. حداقل فاصله درختان کهن‌سال با خیابان‌های آسفالته حدود ‌نیم کیلومتر باشد.

 

 

نحوه عملکرد مطلوب به شرح زیر است:

الف. ابتدا با کمک پرچین چوبی بدون هیچ‌گونه استفاده از سایر مواد مصنوعی مانند آجر و بتون، اطراف درخت به شعاع یک متر از یقه حفاظ بندی گردد.

ب. در صورت وجود باغ‌های قدیمی در شعاع تا نیم کیلومتری درخت، یا باغ‌ها به همان صورت حفظ گردد یا تنها با برداشت دیوار، محوطه‌سازی باغ‌ها به فضای اطراف سرو کهن‌سال اضافه گردد.

ج. اطراف درخت کهن‌سال زیر نظر متخصص امر با فواصل مناسب تنها با فرزندان همان درختان پارک‌سازی گردد. به هیچ وجه بستر با کمک چمن سبز نشود. در آینده پوشش طبیعی منطقه خودبه‌خود موجبات سبزی بستر را در محدوده پارک ایجاد شده فراهم خواهد کرد.

د. همان‌طور که ذکر شد در نزدیکی این درختان نباید آسفالت‌ریزی انجام شود. بلکه خیابان مربوطه با کمک شن شسته شده برای عبور افراد پیاده آماده گردد.

در فاصله دورتر از نیم کیلومتر اطراف درخت کهن‌سال، اتاق مناسبی برای نگهبانی درخت کهن‌سال ساخته شود. ساخت این اتاق بهتر است با استفاده از چوب باشد. در آرشیو این اتاق تاریخچهٔ مطالعات و تحقیقات انجام شده روی درخت مذکور  و سایر درختان کهن‌سال قرار خواهد گرفت. در صورت نیاز این اطلاعات و گزارش‌های مربوط در اختیار اهل فن و بازدیدکنندگان قرار خواهد گرفت. در همین اتاق صندوقی برای همکاری علاقه­مندان به حفظ درخت گذاشته خواهد شد. بازدیدکنندگان می‌توانند نظر یا کمک‌های مادی احتمالی خود را برای حفظ و مطالعه درختان کهن‌سال در این صندوق بریزند.

 

 مطالعات زیر باید سالی یک بار روی سروهای تک پایه کهن‌سال انجام گیرد:

- وضعیت موجود درختان از نظر فنوتیپی با دقت مطالعه و با شرایط قبل از آن مقایسه گردد.

- وضعیت موجود پایه­های سرو از نظر افزایش آفات و بیماری‌ها نسبت به سال پیش مقایسه گردد. در صورت نیاز به هیچ وجه مبارزهٔ شیمیایی با آفات و بیماری‌ها مورد تأیید نیست. در صورت نیاز باید مبارزه زیستی تحت نظر متخصص امر انجام شود.

- بافت اطراف درخت بازدید گردد تا بستر درختان تحت تأثیر آلودگی­های ثانویه مانند فاضلاب و زباله نباشد.

- درختان فقط در صورت نیاز زیر نظر متخصص امر آبیاری دستی شوند. این درختان اغلب هزاران سال است که از آب زیرزمینی یا چشمه مجاور خود استفاده می­کنند و آبیاری دستی نه تنها موجب حفظ این درختان نمی‌شود بلکه نیاز پایه‌های کهن‌سال نسبت به ذخایر آب زیرزمینی کاهش می‌یابد یا به طور کلی بر طرف می‌شود و طی سال‌های محدودی در آینده ریشه‌های عمیق حیات خود را از دست می‌دهند و می‌پوسند. این عمل توان استقرار این پایه‌ها را در عرصه به شدت کاهش خواهد داد. مثال بارز این مورد سرو فیروز آباد اشکذر است.

اگر این اتفاق رخ داده است باید قبل از هر پیشامدی که منجر به نابودی درخت شود مانند طوفان‌های شدید، در اسرع وقت تحت نظر متخصص امر بر حسب برنامه‌ای حداقل دوساله به تدریج عادت گذشته درخت به نحوه دریافت آب بازگشت داده شود.

- تاج درختان نباید به هیچ‌وجه در زمان تابش آفتاب آب‌پاشی شوند. ذرات آب به صورت منشور عمل کرده و گرمای زیاد موجب خشک شدن شاخه‌ها می‌شود. در صورتی که اکوسیستم طبیعی اطراف درخت حفظ شود، این درختان نیاز به آب‌پاشی ندارند.

- مطالعه سالیانه بذرسروهای کهن سال شامل تعیین درصد پوکی بذرها.

 حداقل 20 مخروط از 4 جهت شمال، جنوب، شرق، غرب درخت برداشت و درصد سلامت و پُری بذرها مشخص شود. سایر مطالعات از جمله تعیین درصد تانه‌رُویی (قوه نامیه) باید به دست متخصصان  امر انجام و در گزارش ثبت شود.

 

2- پایه‌های کهن‌سال درون توده

همان‌طور که ذکر شد تاکنون 4 توده حاوی درختان کهن‌سال در مناطق مختلف شناسایی شده است. این مناطق شامل تنگه خرقه رسول فیروز آباد فارس، تنگه صولک استان کهگیلویه و بویراحمد، روستای پشتهان رودبار و ده‌بکری کرمان است. در منطقه ده‌بکری کرمان نحوه مراقبت از سروهای کهن‌سال موجود مشابه تک پایه‌های کهن‌سال است. دو توده استان گیلان به دلیل اعتقادات مردم و منطقه تنگه صولک استان کهگیلویه و بویراحمد به دلیل اعمال مدیریت صحیح از نظر حفاظتی از شرایط مطلوب‌تری برخوردارند. ولی توده فیروزآباد فارس به خصوص به دلیل اجتماع معتادان در شرایط حساسی قرار دارد. علاوه بر موارد ذکر شده برای درختان کهن‌سال تک پایه سرو، این موارد نیز به بحث حفاظت این توده‌ها اضافه گردد.

به طور کلی شرایط به وجود آمده از نظر بوم‌شناسی، میکروکلیمای خاصی در این مناطق ایجاد شده که موجب پدیدار شدن این ذخایر ارزنده شده است. بر حسب اطلاعات بدست آمده توده فسا در استان فارس نیز مشابه توده فیروز آباد استان مزبور است.

خوشبختانه هر سه توده داری طرح جنگل‌داری است و مطالعات اولیه در این توده­ها انجام گرفته است. موارد زیر برای مدیریت بهینه این توده­ها پیشنهاد می‌گردد:

در ابتدای رویشگاه باید ساختمان کوچک چند قسمته شامل اتاق نگهبان دائم و مهندس ناظر و اتاق نگهداری بذر ایجاد گردد. برای کل ساختمان، همراه با سرویس بهداشتی و دوش متحرک 18 متر مربع کافی است. نگهبان باید از افراد محلی باشد و لازم است برای نگهبانی یک دستگاه موتور سیکلت سبک در اختیار او قرار گیرد. علاوه بر مطالعات بوم‌شناسی معمول که باید هر 5 سال یک بار، کارشناس مسؤول در رویشگاه انجام دهد، قبل از طبقه‌بندی بذرها در اتاق مذکور، مطالعات اولیه شامل وزن هزار دانه بذر و تانه‌رویی بذر و سایر موارد انجام شود. بر روی بسته‌بندی بذر آرشیو شده شرایط فنوتیپی و جغرافیایی درخت مادری به علاوه زمان جمع‌آوری بذر و درصد تانه‌رویی ثبت گردد. برای مطالعه دقیق‌تر شرایط تکامل مثبت و منفی رویشگاه، لازم است هر 5 سال یک بار مطالعات پایش روی بستر خاک، جامعه گیاهی و جانوری همراه، میزان زادآوری طبیعی، سلامت ظاهری پایه ها و بذرها و غیره انجام شود.

مطالعات خاک‌شناسی شامل تغییرات بافت خاک، تغییرات pH و Ec و مطالعه درصد مواد معدنی و آلی خاک در افق‌های مختلف از آن جمله هستند. مطالعات آنزیمی خاک هر 5 سال یک بار زیر نظر متخصص امر نیز توصیه می‌گردد. در صورت نیاز و کمبود زادآوری طبیعی با  کمک بذرهای شناسنامه‌دار نهالستان کوچکی در حاشیه این توده ایجاد و واکاری گونه سرو و سایر گونه‌ها که از اهمیت بالاتری برخوردارند و در جامعه گیاهی توده قرار دارند اعم از درختی، درختچه‌ای، علوفه ای و دارویی انجام شود. بودجه اتخاذ مدیریت صحیح در توده‌های نامبرده با کمک فروش بذرهای شناسنامه‌دار محل، به دست خواهد آمد.

 

3- حالت بین تک پایه کهن‌سال و توده

منطقه دربید در 30 کیلومتری شهر یزد به دلیل داشتن چشمه آب مناسب در حقیقت واحه­ای در حاشیه کویر است. در این منطقه چند باغچه و باغ با وسعت محدود نیز قرار دارد. در بازدیدی که در سال 1387 از منطقه انجام شد. حتی با یک فرد ساکن در منطقه برخورد نداشتیم و تصاویر شهدای ده دربید ما را به سمت ده مذکور هدایت کرد. در پاییز 1388جاده رابط روستای دربید ترمیم شده بود و ما شاهد بازگشت تعدادی قابل ملاحظه از افراد محلی در این ناحیه بودیم. در درون یکی از این باغ‌ها ما شاهد چند سرو کهن سال بسیار سالم هستیم. به نظر می‌رسد حداقل یکی از آن‌ها به دلیل وجود چشمه آب توسط بشر کاشته شده باشد. شرایط مناسب آب و هوایی (میکروکلیمای خاص) همراه با چشمه آب مناسب باعث شده که هر ساله بر تعداد زادآوری طبیعی اضافه گردد. در بازدید اولیه محققان در سال 1374 یعنی حدود 14 سال پیش بسیاری از این نهال‌ها وجود نداشته است. پیشنهاد می‌شود این منطقه با سرپرستی اداره کل منابع طبیعی استان توسط مالک باغ مذکور حفظ و حتی برای حفظ این توده سرو حقوق ماهیانه‌ای برای مالک در نظر گرفته شود. این یکی از پدیده‌های طبیعی بسیار خاص اتفاق افتاده در حاشیه کویر است که علاوه بر ارائه مدل با ارزش علمی، در طی سال‌های آینده شرایط کنترل سطح کویر را حداقل در این منطقه فراهم خواهد آورد.

بعد از جمع‌آوری اطلاعات موجود از نظر بوم‌شناسی و گونه‌های همزیست، لازم است هر 4 سال یک بار مطالعات پایش روی وضعیت سلامت پایه‌های کهن‌سال، تعداد زادآوری طبیعی سروها، تغییرات بیوشیمیایی بستر خاک و جامعه گیاهی و جانوری همزیست انجام شود. در منطقه در حوالی چشمه تعداد معتنابهی مار مشاهده شد که بر حسب مطالعات علمی موجود، بیانگر تغییرات اکوسیستم در جهت پیش‌رونده است. برای تکمیل مطالعات بررسی‌های آنزیمی بستر خاک حداقل تا عمق نیم متر توصیه می‌شود.

 

4- باغ‌های خاص محل استقرار سروهای کهن‌سال

از زمان‌های قدیم در کنار بسیاری از بناهای قدیمی همراه با ساخت آن‌ها، یا درختان کهن‌سال سرو در آن‌جا موجود بوده و یا برای تزیین باغ بنای قدیمی کاشته شده است. منطقه خرو طبس استان یزد از جمله مناطقی است که به نظر می‌رسد که برج و باروی قدیمی موجود به لحاظ وجود دو سرو قدیمی در ارتفاع بالای سروها به ترتیبی ایجاد شده که دوپایه سرو به صورت قرینه با برج قرار گیرند. نگهداری این دو سرو مشابه تک پایه‌های سرو کهن‌سال یزد است. در بازدید اخیر وضعیت سروها به دلیل ریختن آسفالت در خیابان مجاور آن‌ها و سوختگی تنه بسیار نامناسب بود و اگر عوامل مخرب برطرف نشود، در آینده احتمال خشک شدن هر دو پایه می‌رود.

چهار سرو مطالعاتی در این تحقیق در منطقه باغ فین کاشان استقرار دارند. طی 2 سال اخیر هر ساله از این باغ بازدید به عمل آمده است و هر ساله با شدت بیشتری درختان سرو مذکور تخریب شده­اند. در تاریخ 5/5/1387 گزارشی برای جناب آقای مهندس بهرامی؛ رئیس محترم شورای عالی جنگل، مرتع و آبخیزداری تهیه شده است که شرایط موجود این پایه‌ها و روش مقابله با پدیده منفی شرح داده شده است ولی متأسفانه بازدید سال اخیر نشان داد که درصد تخریب با شدت بیشتری ادامه دارد. به همین دلیل دوباره گزارش تهیه شده پیوست می‌گردد. در هر حال باغ فین بدون وجود سروهای کهن آن معنایی نخواهد داشت. خلاصه اقدامات ضروری برای حفظ این گونه درختان به شرح زیر است:

- عملیات مدیریت آبیاری پایه‌ها تغییر نکند و به همان صورت قدیمی ادامه یابد.

- بستر خاک به هیچ وجه عوض نشود. این امر نه تنها به تقویت درختان کمک نمی­کند بلکه از طرفی موجب ورود آفات و بیماری‌های جدید به عرصه و از طرف دیگر تخریب و نابودی بافت زندهٔ همزیست مانند باکتری‌ها و قارچ‌های مفید می‌گردد. متاسفانه در بازدید اخیر تعویض خاک در بستر درختان سرو باغ فین نیز اعمال شده بود.

- آفات و بیماری‌های موجود درختان، پاسخ این پایه‌ها به تخریب اکوسیستم طبیعی آنهاست. متاسفانه مشاهده شد مبارزه این آفات در باغ فین با کمک داروهای سنتتیک و شیمیایی انجام می‌شود که در صورت نیاز زیر نظر متخصص، فقط مبارزه زیستی باید انجام شود.

- در صورت نیاز واقعی تنها هرس شاخه‌های پایینی درختان سرو برای تقویت سامانهٔ فیزیولوژی تأیید می‌شود.

- در صورتی که جانشینی سروهای خشک شده لازم باشد باید با استفاده از بذرهای پایه‌های مادری موجود و تولید نهال جدید انجام شود. در بازدید انجام شده بدون توجه به شرایط ژنتیکی موجود در باغ فین نهال‌های جدید سرو بازکاشت شده بود.

- سایر موارد مشابه روش نگهداری از تک پایه‌های کهن‌سال و توده‌های محل استقرار پایه‌های کهن سرو است.

تذکر لازم: در صورتی که درون خالی شده بعضی از درختان کهن‌سال سرو با خاک یا مواد سنتتیک مانند سیمان پر شده است لازم است زیر نظر مجری مسؤول طرح یا همکاران وی این مواد خارج و محل آن ضدعفونی و قیم مناسب گذاشته شود.

در صورت شناخت صحیح اهمیت درختان کهن سال و حفظ آن‌ها، علاوه بر اهمیت ژنتیکی آن‌ها بعنوان یکی از مهمترین ذخایر ژنتیکی مملکت، نواحی استقرار درختان مورد توجه توریست داخلی و خارجی قرار خواهد گرفت و استان­های جایگاه درختان کهن سال از این طرق بودجه مناسبی را جهت مدیریت صحیح استان‌های مربوطه دریافت خواهند داشت.

علاوه بر جذب توریست، فروش بذور شناسنامه‌دار سروهای مذکور و در آینده قلمه‌های ریشه‌دار هزینه مدیریت نواحی استقرار سروها را فراهم خواهد کرد.

 

 

ویرایش شده از: دستورالعمل نگهداری سروهای کهن‌سال ایران، سودابه علی‌احمد کُرُوری، مدیر گروه پژوهشی فناوری زیست‌بوم‌های طبیعی پایدار.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >