گیاهان دارویی جنگل‌ها و مراتع سه هزار تنکابن

ساعت ٩:٤٤ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۳٠ بهمن ۱۳٩٠

پیش‌گفتار

از صدها قرن پیش، در روزگاران کهن و از دورانی که بشر به صورت انسان امروزی در صحنۀ حیات و زندگی خودنمایی داشت و برای بقای خود مبارزه می‌کرد به موازات تلاش برای تهیۀ غذا و پوشاک به حفظ خود نیز می‌اندیشید. بنابر این، اندیشۀ تأمین سلامت و یافتن روش‌هایی برای سالم زیستن و رفع ناراحتی‌های بدنی و بیماری‌ها قوت گرفت که به مرور علم طب را به وجود آورد.

در دوران هخامنشیان طب گیاهی در ایران گسترش چشمگیری داشت و اضافه بر تجربیاتی که در کشور وجود داشت از دستاوردهای یونانیان نیز استفاده می‌شد و حتی درآن دوران انواع پزشکان نام‌های خاصی داشتند و اصطلاحاتی نظیر پزشک عمومی و چاقوی جراحی به کار برده می‌شد. در دورۀ ساسانیان پزشکی در ایران گسترش یافت و دانشگاه معروف پزشکی جُندی شاپور (گُندی شاپور) در حدود سال 351 قبل از هجرت در شهر اهواز تأسیس شد. از اقدامات معروف آن دوران تشکیل گردهمایی پزشکی است. دانشگاه جُندی‌شاپور به مدت چند قرن، قبل و بعد از اسلام، تأثیر فراوانی در پیشرفت‌های پزشکی ایران داشت. همچنین نام پزشکانی معروف نظیر برزویۀ طبیب، حکیم معروف زمان انوشیروان ساسانی که کتاب پَنْچه تَنْتْره (کلیله و دمنه) را از زبان سَنسکریت به پهلوی ترجمه کرده است و پزشکان خاندان بَختیشُوع، از جمله جَبرائیل‌بن بَختیشُوع‌بن جُرجیس‌بن بَختیشُوع، طبیب هارون الرشید، در تاریخ پزشکی ایران به چشم می‌خورد.

طبیعت گنجینه‌ای است که خداوند آن را در اختیار انسان قرار داده است. حفاری‌های باستان‌شناسی در درهٔ سِند پاکستان نشان می‌دهد که تعدادی از گیاهان مثل فلفل، دارچین، زردچوبه و هِل از چند هزار سال قبل در شبه قارۀ هند شناخته شده بود و از شخصی بنام سوشروتا (Sushruta) طبیب و جراح معروف هندی که در حدود 2500 سال قبل زندگی می‌کرد نام برده می‌شود. طبق دستور او همیشه بستر بیمارانی که تحت عمل جراحی قرار می‌داد از قبل با سوزاندن گیاهانی مانند خَردَل سفید (L. Sinapis alba) و سایر گیاهان دودزا دود داده می‌شد و بعد از عمل جراحی نیز طبق توصیه او برای ضد عفونی کردن زخم از ضِمادی که با روغن کنجد درست می‌شد استفاده می‌کردند.

گیاهان دارویی به دلیل این‌که از انباشته شدن عناصر شیمیایی مخرب در بدن جلوگیری می‌کنند و مواد مؤثر آن به صورت متعادل در کنار هم قرار دارند عوارض جانبی چندانی ندارند.

با توجه به اهمیت و نقش راهبردی دارو و نیاز روز افزون انسان به آن و همچنین نقش گیاهان دارویی که منبع عظیم و کم خطر محسوب می‌شود و توجه و گرایش مردم جهان به استفاده از داروهای گیاهی، نیاز به انجام دادن تحقیقی جامع برای روشن شدن اهمیت داروهای گیاهی در سامانۀ درمانی و بهداشتی کشور و شناسایی گونه‌های گیاهی اولویت دار برای گسترش فعالیت‌های صنعتی ضرورتی اساسی به شمار می‌رود.

مجموعۀ تهیه شده، معرفی تعدادی از گیاهان دارویی موجود در حوزۀ جنگلی و مرتعی منطقهٔ «سه هزار» در شهرستان تنکابن است که امیدواریم پیش زمینه‌ای برای تحقیقات و مطالعات بیشتر دوستداران طبیعت در منطقه باشد.

موقعیت جغرافیایی شهرستان تنکابن

شهرستان تنکابن در غرب استان مازندران قرار دارد. از شمال به دریای خزر از جنوب به رشته کوه البرز (استان قزوین) از سمت شرق به شهرستان عباس‌آباد و از سمت غرب به شهرستان رامسر محدود است.

شهر تنکابن در جلگه‌ای ساحلی در 10 کیلومتری ارتفاعات جنگل و در ارتفاع 20- متری از سطح دریای آزاد قرار دارد. رودخانۀ معروف تنکابن «چشمه کیله» (سه هزار) به طول تقریبی 80 کیلومتر است که از وسط شهر می‌گذرد. شهر تنکابن، مرکز بخش مرکزی و دهستان‌های آن شامل دو هزار، سه هزار، گُلیجان، بَلْده است.

مراتع ییلاقی سه هزار تنکابن

مرتع بَشمِ سر

این مرتع در فاصله 62 کیلومتری جنوب تنکابن و در 4 کیلومتری روستای مَران قرار دارد. بارندگی آن 650 تا 700 میلی‌متر در سال، بیشینۀ دما 20 درجه سانتی گراد و کمینۀ آن 15 – درجۀ سانتی‌گراد است. بادهای فصلی زمستانی از غرب به شرق می‌وزد. بافت خاک، از رسی تا رسی شنی و حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 2650 متر و حداقل آن 328 متر است. شیب عمومی منطقه جنوبی و شرقی است.

نوع خاک، گچی از گروه کولوویال (Colluvial) و در حاشیه رودخانه‌ها از گروه آلوویال (Alluvial) است خاک مرتع از نوع سیروزم (Sierozem) و عمق متوسط آن در حدود 50 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: دِرمنۀ کوهی، چای کوهی، پُونه، بارْهَنگ،‌ آویشَن، علفِ چای.

مرتع شَلَفِ بالا

در فاصله 40 کیلومتری از شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن دَرجان است. میزان بارندگی آن بین 450 تا 600 میلی‌متر برآورد می گردد. حداکثر مطلق دما 15 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 40- درجهٔ سانتی‌گراد است. بادِ غالبِ زمستانی از شمال غرب به جنوب شرق می‌وزد. حداکثر ارتفاع از سطح دریا 4659 متر و حداقل آن 3000 متر است. جهت عمومی شیب منطقه، جنوب به شمال و شرق و غرب است. وضعیت خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و دارای بافت شنی است که جزء خاک‌های سبک محسوب می‌گردد.

گیاهان دارویی: دِرمَنه، آویشَن، نعناع، بُومادَران، گل گندم، گل گاو زبان، ‌کُما.

مرتع سر آبگرم

در فاصله 40 کیلومتری شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن روستای دَرجان است. مقدار بارندگی سالیانه 450 تا 600 میلی‌متر برآورد می‌گردد. حداکثر مطلق درجه حرارت آن در حدود 18 درجۀ سانتی‌گراد و حداقل آن 35- درجه سانتی‌گراد است. منطقه دارای بادهای غالب زمستانی و جهت آن از شمال غرب به جنوب شرق است. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 4423 متر و حداقل آن 2400 متر است. شیب منطقه شرقی غربی و جنس خاک آلوویال و از نوع سیروزم دارای بافت شنی است و در کل جزء خاک‌های سبک محسوب می‌شود.

گیاهان دارویی: آویشَن، نعناع، دِرمَنه، بُومادَران، اسفناج جنگلی، گل گندم، چای کوهی، بارْهَنگ.

مرتع یاشْت

درفاصلۀ 67 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و در 7 کیلومتری روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 3339 متر و حداقل ارتفاع 1900 متر و شیب عمومی شمالی است. میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر در سال و حداکثر دمای مطلق سالیانه 20 درجۀ سانتی‌گراد و حداقل آن 15- درجه سانتی‌گراد است. باد غالبِ زمستانه از غرب به شرق می‌وزد. بافت خاک از جنس شنی و از نوع آهکی از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها از گروه آلوویال است. خاک از نوع سیروزم و عمق متوسط آن 50 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: بُومادَران، دِرمَنۀ کوهی، پُونه، قیاق، آویشَن، دِرمَنه اَفْسَنتین،‌ گلپر، اِکلیل کوهی (تِرم)، شبدر، علفِ چای، چای کوهی، گل گندم، بارْهَنگ، سرخ ولیک، زرشک.

مرتع خاص

در فاصلۀ 38 کیلومتری از شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن اَرود است. مقدار بارندگی آن 450 تا 650 میلی‌متر برآورد می‌گردد. حداکثر مطلق دما 17درجۀ سانتی‌گراد و حداقل آن 35 درجۀ سانتی‌گراد است. جهت بادهای غالب زمستانی آن از شمال غرب به جنوب شرق است.

حداکثر ارتفاع این مرتع از سطح دریای آزاد 3395 و حداقل آن 2400 متر و شیب منطقه شرقی و غربی است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم است که بافت کلی رسی شنی دارد و جزء خاک‌های نیمه سبک محسوب می‌گردد.

گیاهان دارویی: آویشَن، دِرمَنه، دِرمَنه اَفْسَنتین، چای کوهی، نعناع، گل گاو زبان، بُومادَران، شبدر، بارْهَنگ، گلپر، زرشک، سیاه ولیک، پونه، بارْهَنگ.

مرتع شهرستانکوه

مرتع شهرستانکوه در فاصله 40 کیلومتری شهرستان تنکابن واقع گردیده و نزدیک‌ترین روستا به این شهرستان و دَرجان است. بارندگی سالیانۀ آن 450 تا 600 میلی‌متر برآورد می‌گردد. حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 30- درجه سانتی‌گراد است. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 3025 متر و حداقل 2000 متر و جهت شیب منطقه، جنوب غربی به شمال شرقی است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و بافت آن گچی و شنی- رسی و جزء خاک‌های نیمه سبک است.

گیاهان دارویی: قیاق، علف باغ، دِرمَنه، یونجه، شبدر، شِنگ، بارْهَنگ، بُومادَران، آویشَن.

مرتع پیاز چال

در فاصله 69 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و 9 کیلومتری روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3339 متر و حداقل آن 1950 متر و شیب عمومی آن شمالی است. میزان بارندگی این مرتع 650 تا 700 میلی‌متر در سال و حداکثر دمای مطلق سالیانه 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 15- درجه سانتی‌گراد است. دارای بادهای فصلی زمستانی با جهت غرب به شرق است. بافت خاک از جنس شنی رسی و نوع خاک، آهکی از گروه کولوویال و در حاشیه دره آلوویال است. خاک این مرتع از نوع سیروزم و عمق متوسط آن حدود 50 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: جاشیر، دِرمَنهٔ کوهی، بارْهَنگ، زنبق، آنقُوزه، گلپر، آویشَن، چای‌کوهی، پونه، علف باغ، یونجه، قیاق (چمن گندمی رونده)، بُومادَران، اِکلیل کوهی (تِرم)، علف چای، دِرمَنهٔ اَفْسَنتین، گزَنه، سر‌خ وَلیک، زرشک، شیر خِشت.

مرتع سورگُهْر [sorgohre]

در فاصله 47 کیلومتری شهرستان تنکابن قرار دارد و در 15 کیلومتری روستای مَران واقع شده است. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد برابر 3994 متر و حداقل آن 2450 متر و شیب عمومی آن جنوب شرقی است. میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر در سال و حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 15- درجه سانتی‌گراد تخمین زده می‌شود. بافت خاک، شنی- رسی و نوع خاک از گروه کولوویال و در حاشیه رودخانه‌ها و دره‌‌ها از گروه آلوویال و از نوع سیروزم و عمق متوسط آن در حدود 40 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: بُومادَران، قیاق (چمن گندمی رونده)، پونه، آویشَن، آنقُوزه، گلپر، چای کوهی، اِکلیل کوهی (تِرم)، علف‌باغ، بارْهَنگ، دِرمَنه کوهی، شیر خشت.

مرتع سُرِنج [sorenj]

در فاصله 40 کیلومتری شهر تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به این شهر است. میزان بارندگی سالیانۀ آن 650 تا 750 میلی‌متر برآورد می‌گردد. حداکثر مطلق دمای آن 17 درجهٔ سانتی‌گراد و حداقل آن 35- درجه سانتی‌گراد و باد غالب زمستانی از شمال غرب به جنوب شرق است. ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 2765 متر و حداقل آن 1800 متر و شیب عمومی منطقه، غربی است. خاک منطقه از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و دارای بافت کلی رسی- شنی است و جزء خاک‌های نیمه سبک محسوب می‌گردد.

گیاهان دارویی: آویشَن، دِرمَنه، چای کوهی، نعناع، سیاه ولیک، زرشک.

مرتع میچکاخانی

در فاصله 39 کیلومتری شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن اَرود است. بارندگی سالیانۀ آن در حدود 450 میلی‌متر برآورد می‌گردد. حداکثر دمای مطلق این مرتع 7 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 35- (؟)درجه سانتی‌گراد و بادهای غالب زمستانی از شمال غرب به جنوب شرق است. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3443 متر و حداقل آن 2140 متر و جهت شیب عمومی شمال شرقی است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و دارای بافت کلی رسی شنی و دارای سنگ مادر آهکی است و جزء خاک‌های نیمه سبک محسوب می‌گردد.

گیاهان دارویی: بُومادَران، دِرمَنه، آویشَن، شبدر سفید، علف چای، نعناع.

مرتع سیلی‌سَرا

در فاصلۀ 70 کیومتری شهرستان تنکابن و 10 کیلومتری روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3400 متر و حداقل آن 2450 متر است.

بارندگی آن بین 650 تا 700 میلی‌متر در سال است. حداکثر دمای مطلق سالیانه 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 15- درجه سانتی‌گراد و بادهای فصلی زمستانه با جهت غرب به شرق است. بافت خاک، شنی تا رسی شنی و نوع خاک به دلیل سنگ مادری، گچی و از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها و رودخانه‌ها از گروه آلوویال است. خاک از نوع سیروزم و عمق متوسط آن در حدود 40 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: دِرمَنه کوهی، بُومادَران، بارْهَنگ، چای کوهی، پونه، قیاق، گل ماهور، آویشَن.

مرتع نَزارکوه

فاصلهٔ این مرتع تا تنکابن در حدود 40 کیلومتر و نزدیک‌ترین روستا به آن دَرجان است. بارندگی سالیانۀ آن بین 450 تا 600 میلی‌متر و حداکثر مطلق دما 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 40- درجه سانتی‌گراد و جهت باد زمستانی از شمال غرب به جنوب شرق است. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 4078 متر و حداقل آن 2400 متر، و جهت شیب عمومی، شرقی است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و دارای بافت شنی رسی تا سیلتی و جزء خاک‌های نیمه سبک است.

گیاهان دارویی: دِرمَنه،‌ قیاق‌،‌ آویشَن، چای کوهی، بُومادَران، بارْهَنگ، شبدر سفید، گلپر.

مرتع پیرْوَرْ گاوکُل

در فاصله 67 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و 8 کیلومتری روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 3760 متر و حداقل 2000 متر و شیب عمومی این مرتع جنوبی- شمالی است. میزان بارندگی سالیانۀ آن 650 تا 700 میلی‌متر و حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 15- درجه سانتی‌گراد است. بادهای فصلی زمستانه از غرب به شرق می‌وزد. بافت خاک شنی تا شنی رسی و نوع خاک از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها و رودخانه‌ها از گروه آلوویال تشکیل گردیده است. خاک این مرتع از نوع سیروزم و عمق آن 50 تا 60 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: آویشَن، گلپر، زنبق، چای کوهی، بارْهَنگ، پونه، بُومادَران، بابونه، زرشک، اِکلیل کوهی (تِرم).

مرتع دَرانِ شَلَف

فاصله آن از شهرستان تنکابن در حدود 45 کیلومتر و نزدیک‌ترین روستا به آن سِرْن است. میزان بارندگی بین 450 تا 600 میلی‌متر تخمین زده می‌شود. حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 40- درجه سانتی گراد برآورد می‌گردد. منطقه دارای بادهای غالب زمستانی و جهت آن از شمال غرب به جنوب شرق است.

حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 4600 متر و حداقل آن 2050 متر و جهت عمومی شیب، جنوب به شمال و شرق به غرب است. خاک از جنس آلوویال و در حاشیهٔ رودخانه، کولوویال و از نوع سیروزم است که دارای بافت کلی شنی است و جزء خاک‌های سبک محسوب می‌گردد.

گیاهان دارویی: گَوَن،‌ آویشَن، چای کوهی، کُما، علف باغ، نعناع، بُومادَران، گلپر، شبدر سفید، بارْهَنگ، بادَرَنجبُویه (وارنگ‌بو)، ریواس، گلپر.

مرتع گرم‌درّه

در فاصله 65 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و 6 کیلومتری روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3285 متر و حداقل آن 2050 متر و شیب عمومی آن شمالی و میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر در سال است. حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 15- درجه سانتی‌گراد تخمین زده می‌شود. بادهای فصلی زمستانی از غرب به شرق است. بافت‌ خاک، شنی- رسی و نوع خاک از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها و رودخانه‌ها از گروه آلوویال تشکیل گردیده و نوع خاک سیروزم با عمق متوسط حدود 50 تا 60 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: بارْهَنگ، آویشَن، پونه، چای کوهی، علفِ چای، گل ماهور، گلپر، شبدر، زرشک، شیر خشت.

مرتع سَنگچان

در فاصله 70 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و 11 کیلومتری روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 3626 متر و حداقل آن 2500 متر و شیب عمومی آن شمالی است. میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر در سال و حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 15- درجه سانتی‌گراد تخمین زده می‌شود. بادهای فصلی زمستانی از غرب به شرق است. بافت خاک، شنی رسی تا شنی و نوع خاک گچی از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها و رودخانه‌ها از گروه آلوویال و نوع خاک سیروزم و عمق متوسط آن در حدود 50 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: بُومادَران، بارْهَنگ، چای کوهی، آویشَن، پونه، گلپر، زرشک، شیر خشت.

مرتع اَکله سرا

در فاصله 58 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و در جوار روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3361 متر و حداقل آن 1900 متر و شیب عمومی آن جنوبی و شرقی است. میزان بارش 650 تا 700 میلی‌متر در سال است. حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 15- درجهٔ سانتی‌گراد تخمین زده می‌شود. بادهای فصلی زمستانی از غرب به شرق می‌وزد. خاک از نوع گچی و بافت خاک، شنی تا شنی رسی است. خاک مرتع از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها و رودخانه‌ها از گروه آلوویال و از نوع خاک سیروزم و عمق متوسط آن در حدود 30 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: دِرمَنه کوهی، بُومادَران، آویشَن، چای کوهی، پونه.

مرتع آگَوَن سرا

در فاصله 38 کیلومتری از شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن اَرود است. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 4085 متر و حداقل آن 2000 متر است. میزان بارندگی سالانه 450 تا 650 میلی‌متر برآورد می‌گردد. حداکثر دمای مطلق 17 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 35- درجه سانتی‌گراد و جهت بادِ غالبِ زمستانی، از شمال غرب به جنوب شرق است. جهت عمومی شیب منطقه، شمالی است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و داری بافت کلی رسی- شنی و دارای سنگ مادری آهکی است و جزء خاک‌های نیمه سبک محسوب می‌گردد.

گیاهان دارویی: دِرمَنۀ اَفْسَنتین، شبدر سفید، شبدر قرمز، نعناع، چای کوهی، بارْهَنگ، زرشک، سرو کوهی (پیرو).

مرتع یحیی سرا

در فاصله 60 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن مَران است. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3025 متر و حداقل آن 2200 متر و میزان بارندگی سالیانه 650 تا 700 میلی‌متر است. حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 15- درجه سانتی‌گراد و شیب عمومی مرتع شمالی است.

نوع خاک گچی جزء خاک‌های آلوویال و از نوع سیروزم بوده، عمق خاک متوسط و حدود 50 سانتی‌متر و بافت خاک شنی رسی است.

گیاهان دارویی: دِرمَنه کوهی، بُومادَران، گل ماهور، آویشَن کوهی، بارْهَنگ.

مرتع چاشْت خوران

در 58 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و در جوار روستای مَران قرار دارد. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3339 متر و حداقل 2100 متر است. حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 15- درجه سانتی‌گراد و جهت بادِ فصلی زمستانی، از غرب به شرق است. میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر است. بافت خاک شنی رسی تا شنی و نوع خاک گچی و عمق متوسط آن 40 سانتی‌متر است. خاک در کل از جنس کولوویال و در حاشیه دره‌ها از جنس آلوویال و از نوع سیروزم است.

گیاهان دارویی: گل ماهور، بارْهَنگ، چای کوهی، پونه، آویشَن، بُومادَران، نعناع.

مرتع سَلِنج انبار

در فاصله 58 کیلومتری جنوب تنکابن و نزدیک‌ترین آبادی به آن روستای مَران است. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3422 متر و حداقل 2100 متر و شیب عمومی شمال شرقی است. میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر و حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3422 متر و حداقل 2100 متر و شیب عمومی شمال شرقی است. بافت خاک شنی- رسی تا شنی و نوع خاک، گچی و از جنس کولوویال و در حاشیه دره‌ها و رودخانه‌ها آلوویال و از نوع سیروزم است. عمق متوسط خاک 20 سانتی‌متر و حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 15- درجه سانتی‌گراد است.

گیاهان دارویی: قیاق، بُومادَران، گل قاصد، دِرمَنه کوهی، گل ماهور، بارْهَنگ، آویشَن، گلپر، چای‌کوهی.

مرتع کَشیر و شِرمِج

در فاصله 85 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن مَران است. حداکثر ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 4123 متر و حداقل ارتفاع 2100 متر است. میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر در سال و حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل آن 20- درجه سانتی‌گراد است. باد فصلی، زمستانه و جهت آن از غرب به شرق است. بافت خاک از شنی تا شنی رسی و نوع خاک آهکی و از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها از گروه آلوویال است. خاک این مرتع از نوع سیروزم است.

گیاهان دارویی: بُومادَران، قیاق، چای کوهی، اِکلیل کوهی (تِرم)، آویشَن، دِرمَنه کوهی، بارْهَنگ، پونه، شیر خِشت، سیاه ولیک، زرشک.

مرتع لُوته کِش

در فاصله 40 کیلومتری شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن میانرود است. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 4200 متر و حداقل 2250 متر است. بارندگی سالیانه 450 تا 600 میلی‌متر و حداکثر مطلق دما 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 30- درجه سانتی‌گراد است. دارای باد غالب زمستانی با جهت شمال غرب به جنوب شرق است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و دارای بافت شنی تا رسی شنی است و در کل جزء خاک‌های سبک محسوب می‌‌گردد.

گیاهان دارویی: دِرمَنه، آویشَن، نعناع، زنبق‌، بُومادَران، گزنه.

مرتع گاو سرا چال

این مرتع در فاصله 38 کیلومتری شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن اَرود است. ارتفاع آن از سطح دریای آزاد حداکثر 2600 متر و حداقل 1850 متر و شیب منطقه شرقی است. بارندگی سالیانه 650 تا 700 میلی‌متر و حداکثر دمای مطلق 18 درجه سانتی‌گراد و حداقل 30- درجه سانتی‌گراد است. منطقه دارای باد غالب زمستانی با جهت شمال غرب به جنوب شرق است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم است. بافت کلی خاک، رسی تا رسی شنی و جزء خاک‌های نیمه سنگین تا نیمه سبک محسوب می‌گردد.

گیاهان دارویی: پونه، دِرمَنه، شبدر سفید، آویشَن، بارْهَنگ، زرشک، سیاه ولیک.

مرتع گیل زَرُود

در فاصله 60 کیلومتری شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن مَران است. حداکثر ارتفاع از سطح دریای آزاد 3703 متر و حداقل 2200 متر و شیب عمومی شمالی است. میزان بارندگی 650 تا 700 میلی‌متر در سال و اقلیم آن مشابه اقلیم نیمه استپی آلپی است.

حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 15- درجه سانتی‌گراد است. جهت باد از غرب به شرق و خاک آن گچی و بافت آن شنی- رسی و نوع آن از جنس کولوویال و در حاشیه دره ها و رودخانه‌ها آلوویال و از نوع سیروزم بوده عمق متوسط خاک 70 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: آویشَن، دِرمَنه کوهی، گل ماهور، چای کوهی، گلپر، نعناع، بارْهَنگ، بُومادَران.

مرتع نَشْل

در فاصله 80 کیلومتری جنوب شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن مَران بوده ارتفاع آن از سطح دریای آزاد حداکثر 3700 متر و حداقل 2400 متر و شیب عمومی آن شمالی است. میزان بارندگی سالیانه 650 تا 700 میلی‌متر و ‌حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 15- درجه سانتی‌گراد است. بادهای زمستانی و فصلی از غرب به شرق می‌وزد. بافت خاک از شنی تا رسی- شنی، نوع خاک آهکی و از گروه کولوویال و در حاشیه دره‌ها از گروه آلوویال و از نوع سیروزم و عمق متوسط آن 50 سانتی‌متر است.

گیاهان دارویی: دِرمَنه کوهی، بارْهَنگ، بُومادَران، علف چای، چای کوهی.

مرتع شَل

در فاصله 40 کیلومتری تنکابن قرار دارد. نزدیک‌ترین روستا به آن دَرجان و سِرن است. ارتفاع حداکثر آن از سطح دریای آزاد 3300 متر و حداقل آن 2400 متر است. بارندگی سالیانه 450 تا 600 میلی‌متر و حداکثر دمای مطلق آن 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 30- درجه سانتی‌گراد است. باد غالب، در زمستان با جهت شمال غربی به جنوب شرقی و شیب کلی منطقه جنوب شرقی به شمال غربی است. خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم است که اغلب با بافت شنی رسی و در قسمت غربی گچی است و جزء خاک‌های نیمه سبک محسوب می گردد.

گیاهان دارویی: قیاق، بُومادَران، چای کوهی، آویشَن، دِرمَنه، نعناع، زرشک، سیاه ولیک، شیر خشت.

مرتع شَلَف پایین

در 40 کیلومتری شهرستان تنکابن و نزدیک‌ترین روستا به آن میانرود است. میزان بارندگی سالیانه 650 تا 700 میلی‌متر و حداکثر دمای مطلق 20 درجه سانتی‌گراد و حداقل 35- درجه سانتی‌گراد است. بادهای غالب زمستانی از شمال غرب به جنوب شرق است. حداکثر ارتفاع 4200 متر و حداقل آن 2250 متر و شیب آن شمالی است.

خاک از جنس آلوویال و از نوع سیروزم و دارای بافت کلی شنی- رسی است و جزء خاک‌های نیمه سبک محسوب می‌شود.

گیاهان دارویی: دِرمَنه، آویشَن، زنبق، نعناع، پونه،‌ بُومادَران، آنقوزه، شبدر، چای کوهی، بارْهَنگ گلپر، گاوزبان، ریواس و همچنین گونهٔ درختی بید.

طبقه‌بندی گیاهان دارویی بر پایهٔ اثر آنها

گیاهان تلخ: داروهای گیاهیی هستند که روی کار دستگاه گوارش به خصوص در هنگام بی‌اشتهایی تأثیر می‌گذارند. انواع مختلفی از آن را قبل از غذا مصرف می‌کنند و به دو دسته تقسیم می‌شوند.

گیاهان تلخِ خالص، مانند قَنطُوریُون صغیر (Centaurium minus Moench)، تیرهٔ گل سپاس/قَنطُوریُون (Gentianaceae)، شبدر چهارپر/شبدر آبی (Marsilea quadrifolia L.).

گیاهان تلخ معطر که همراه مواد تلخ، دارای مواد معطر هستند؛ نظیر: دِرمَنه، وَج/قَصَبُ الذَّریره (Acorus Calamus L.)، سُنبل خَتایی (Archangelica officinalis).

گیاهان تلخ قابض: این گیاهان در عین حال کمی قابض بوده برای زُکام (التهاب مخاط بینی) و ورم معدهٔ سبک به کار می‌رود.

گیاهان تلخ لُعابدار: پای‌خر (Tussilago Farfara L.)، شاهدانه (Cannabis sativa L.)، گیاهان قابض. این مواد روی بشره و یا مخاط با تشکیل رسوبات سخت همراه با بافت پروتئینی تأثیر می‌گذارند. آنها آب موجود در بافت‌ها را گرفته با کم و بیش خشک کردن آن، اثر ضد تورمی نیز دارند این مواد اغلب از ترکیبات تانَن (Tannin) هستند.

این گروه شامل: مُورْد (Myrtus communis L.)، غافَت (Agrimonia eupatoria L.)، علفِ چای/هُوفاریقُون/گل راعی (Hypericum perforatum L.)،‌ مریم گلی (Salvia L. spp.)، ‌اَنگَبار/اَنجَبار (Polygonum Bistorta L.)، گوشْ‌ خر/سَنفیتُون، گل مینا (Tanacetum L. spp.) (برای بیماری‌های پوستی، اِگزِمای متورم و عفونی)، تَرْتیزَک/تَره تیزَک/شاهی (Lepidium sativum L.)، پوست درخت بلوط و بید،‌ ریشهٔ ‌بابا آدم، درخت گردو، گلسنگ، توت روباهی (Sanguisorba L.)، علف هفت‌بند (Polygonum aviculare L.)،‌ آویشَن (Thymus kotschyanus Boiss. & Hohen.)، دم‌شیر ایرانی (Leonurus Cardiaca L. subsp. Persicus (Boiss.) Rech. f.)، زُوفا (Hyssopus angustifolius M. B.) است.

ضد التهاب‌ها: این مواد را برای درمان زخم‌ها و کوفتگی‌ها به کار می‌برند. آنها ورم را کاهش داده، بازسازی بافت‌های آسیب دیده را با تأثیر بر غشای مخاطی و سطح گرانولی تسریع می‌کنند. بابونه و اِکلیل کوهی زخم‌ها را التیام می‌بخشد. خزه اثر ضد تورم روی مجاری ادرار دارد و گل نرگس ضمن التیام زخم‌ها‌، بیماری‌های پوستی را درمان می‌کند. رزمارینوس (Rosmarinus L.) در مصارف خارجی ضد روماتیسم و توت‌ فرنگی (Fragaria vesca L.) برای جوش صورت مفید است.

گیاهان ضد نفخ: در اینجا منظور موادی هستند که اثر خوبی روی بر طرف کردن نفخ و انقباضات دردناک و حتی تشنج عضلات شکم دارند. این مواد احساس فشار درد را کاهش داده باعث توقف رشد باکتری‌هایی که ایجاد تخمیر می‌کنند می‌شود. گیاهان این دسته شامل بابونه (Anthemis L. spp.)، اَنیسُون (Pimpinella Anisum L.)، رازیانه (Foeniculum vulgare Miller.)، سروکوهی، نعناع، مریم‌گلی، اِکلیل کوهی، زیره (Bunium L. spp.)، زوفا است.

گیاهان معرِّق: گیاهانی که عمل تعرق را آسان‌تر می‌کنند عبارت‌اند از: گل ماهور، آقطی سیاه (Sambucus nigra L.)، بابونه، نَمْدار یا زیزُفُون، ‌شاه تره (Fumaria L. spp.)، برگ انگور فرنگی (Grossularia Mill. Spp.)،‌ ریش بز (Ephedra L. spp.)، تره تیزک،‌ ریشهٔ بابا آدم (Arctium L. spp.)، بیدْگیا/بیدْگیاه/مَرْغ/چمن گندمی/قیاق (Agropyron Gaertn. spp.)، بنفشه (Viola L. spp.).

گیاهان کاهش دهنده تعرق: گیاهانی که از تعرق زیاد جلوگیری می کنند عبارت‌اند از: مریم‌گلی، سُنْبُل الطّیب (Valeriana officinalis L.)، بلّادُن (Belladonna)/مِهرْ گیاه/شابیزَک، بَلادانه (Atropa Belladonna L.) و برای مصرف خارجی برگ گردو و پوست درخت بلوط.

گیاهان مُدِر: این گیاهان ترشح ادرار را زیاد می‌کنند که برای نارحتی‌های مجاری ادرار استفاده می‌شود. آنها ضمن اینکه مدر هستند کمی هم حالت ضد عفونی دارند و می‌توان برای مواردی از قبیل ناراحتی‌های کلیوی سبک، سنگ کوچک یا شن ادراری استفاده کرد. در صورتی که ناراحتی‌های کلیوی مهم، ناراحتی‌های قلبی، ورم قلبی، یا سیروز (Cirrhosis: نوعی بیماری التهابی کبد که باعث مرگ سلول‌های آن و زرد شدن کبد می‌شود) وجود داشته باشد این داروها مناسب نیست و باید به پزشک مراجعه کرد.

از گیاهان دارویی گل آقطی سیاه، انگور روباه، سرو کوهی، مُورْد، پر سیاوش، علفِ چای/هُوفاریقُون/گل راعی، ریشهٔ جعفری و از گیاهان غیر دارویی، بادْ آوَرْد (Notobasis syriaca (L.) Cass.) و ‌لوبیا (Phaseolus vulgaris L.) را می‌توان نام برد. خزه (که در صورت عفونت مجاری ادرار بسیار مفید است)، کیسه کشیش، برگ‌های درخت غان، برگ توت فرنگی، ‌ریشهٔ بابا آدم، آسیرول معطر، ریشهٔ اَنجَدان رومی (Levisticum officinale Koch)، دم شیر.

گیاهان خلط آور لعابدار: گیاهان دارویی ایجاد خلط را تسهیل می‌کنند. آنها محتوی لعاب‌های گیاهی هستند که با جذب رطوبت، باد کرده قسمت دیگر را مرطوب می‌کند و این به دلیل خاصیت جذب آب این مواد است و آنها همچنین ورم منطقه‌ای را که قسمت ورودی نای را احاطه کرده است با تسکین سرفه، کاهش می‌دهند. برخی از این گیاهان علاوه بر لعاب، محتوی اسانس‌های روغنی هستند. از میان این گیاهان می‌توان پنیرک، گل ماهور، خطمی و بارْهَنگ را نام برد.

گیاهان خلط آور قی‌آور: این مواد ترشح غدد مجرای تنفسی و برونش‌ها را زیاد نموده، به مقدار زیاد قی‌آور و به مقدار کم فقط باعث ایجاد حالت تهوع می‌شوند. حالتی که از نظر پزشکی در برخی مواقع مفید است.

با نسخهٔ پزشک می‌توان جوشانده ریشهٔ ایپکاکوانا (Ipecacuanha) را تهیه کرد.

خلط آور محرک: این گیاهان محتوی مواد فراری هستند که از طریق دستگاه تنفسی دفع و مخاط را تحریک نموده عمل خلط آوری و دفع آن را آسان‌تر می کنند. در ضمن این مواد باعث شل شدن عضلات مجرای تنفسی که در حال انقباض باشند نیز می‌شوند. ضمن اینکه کمی نیز قدرت ضد عفونی کننده دارند. این گروه شامل گیاهان دارویی می‌شود که دارای اسانس‌های روغنی باشند.

گیاهان دارویی که در این زمینه برای تهیه جوشانده به کار می روند عبارت‌اند از: مَسیکه،‌ رازیانه، برگ نعناع، پونه، سوسن بری و از گیاهانی که در این زمینه استفاده می‌شوند می توان: خَطمی، گیاه پایْ‌خر (گل و برگ‌های آن) و دانه ‌کتان را که محتوی لُعاب هستند نام برد.

گیاهان ضد سرفه: این‌ها در واقع گیاهان خلط آور آرام کننده سرفه هستند. در اکثر موارد از آنها به صورت مخلوط (جوشانده برای سینه درد) استفاده می‌گردد.

از میان گیاهان ساده نیز می‌توان از خطمی، پنیرک، گیاه سعال یا پای خر(سُعالیٰٰٰٰٰٰ̍ /سَعالی)، بارْهَنگ،‌ بهْ‌دانه و شیرین‌بیان نام برد.

گیاهان مسهل صفرا: این مواد کار تولید صفرا در سلول‌های کبدی و همچنین کار دفع آن را از طریق مجراهای صفراوی تسهیل می‌کنند. در درمان ورم کیسه و مجراهای صفرا و حتی بر ضد سنگ ریزه‌های کوچک کیسه صفرا در کنار داروی مؤثر پر قدرت از داروهای گیاهی که محتوی موادی برای تسهیل در تولید صفرا و همچنین محتوی اسانس‌های طبیعی ضد تشنج مجراهای صفراوی و ضد عفونی کننده‌های سبک و ضد تورم هستند نیز استفاده می‌شود. از میان داروهای گیاهی می‌توان از: کَنگر کوهی، زنجبیل سامی،‌ گیاه نوروزی، فَراسیُون سفید، ریوَنْد و از میان گیاهان غیر طبی از مامیران، ‌گل قاصد، پوست درختچه زرشک، آویشَن معمولی و بُومادَران نام برد.

گیاهان مُلَیّن و مُسهل: مسهل‌ها کار تخلیه روده را تسریع می‌کنند. دانه و برگ‌های سَنا،‌ ریشهٔ شیرین بیان، ریشهٔ ریوَنْد از این دسته‌اند. گیاهانی نظیر گل بنفشه صحرایی، بُومادَران، فاشْرا/هزارگوشان (Bryonia dioica jacq.)، نیلوفر کتان از گروه گیاهان غیر طبی این دسته هستند.

گیاهان مقوی قلب: این گروه شامل گلوکوزیدهای گیاهی است که اثر تقویتی روی کار قلب دارند. این مواد کار قلب را بهتر می‌کنند. دفع آب، اثر جنبی مصرف این مواد شناخته شده است. در این گروه می توان از گل انگشتانه (دیژیتال)، آدونیس، گل برفک نام برد.

ضد آسم : گیاهانی که محتوای آنها برای مبتلایان به تشنجات ریوی همراه با آسم مفید است عبارت‌اند از: بلّادُن (Belladonna)/مِهرْ گیاه/شابیزَک، بَلادانه (Atropa Belladonna L.)، تاتوره.

مواد آرام بخش: این مواد آرام کننده در موارد عصبی بودن، ضعف اعصاب و تغییرات رفتاری در سیستم اعصاب مرکزی (بیماری ضعف اعصاب)‌ مصرف می‌شود. در مقایسه با داروهای شیمیایی، این مواد اثر بسیار آرام‌تر و ملایم‌تری از خود نشان می‌دهند. در این باره می‌توان از گیاهانی همچون سنبل الطیب، گل ساعتی، رازک، خلنک نام برد. سنبل الطیب به شکل جوشانده یا قطره تأثیر آرام بخشی بسیار خوبی دارد. تنطور الریان در همه داروخانه‌ها فروخته می‌شود.

ضد سفتی رگ‌ها: این گروه تأثیر مثبتی روی قسمت‌های آسیب دیده سیستم گردش خون به خصوص در زمان پیری یا در صورت داشتن تغذیه ناصحیح مانندمصرف بیش از حد چربی، نداشتن فعالیت کافی و شرایط بحرانی از خود بر جای می گذارد. کلسترول که روی دیواره سیاهرگ‌ها رسوب و آنها را آهکی و سخت می‌کند، اثر نامناسبی روی قسمت‌های آسیب دیده دارد که ممکن است باعث ایجاد ترومبوز و فشار خون بالا باشد. در این حالت داروهای گیاهی که سرشار از روتین و ویتامین C هستند مکن است سودمند باشند. در این گروه نیز از سیر‌، سرخ ولیک (گل و برگ‌هایش)، عرق گل سرخ، سوفورا و دارواش می‌توان نام برد.

ضد فشار خون: این گیاهان روی فشار خون بالا (نارحتی‌های سیستم تنظیم کننده) تأثیر می گذارند درمان این بیماری شامل رژیم غذایی و داروهای مناسب آن است. در مرحله ‌آغاز بیماری فشار خون می‌توان از مسکن‌ها و پایین آورنده‌های فشار خون نظیر سنبل الطیب، یولاف، زنگ چاودار،‌ سیر، اِکلیل الملک، سرخ ولیک، رازک استفاده کرد.

گیاهان معطر: عبارت‌اند از گیاهانی که برای بهتر کردن مزه و عطر داروها به کار برده
می‌شوند و دارای اثر ضد عفونی کننده نیز هستند نظیر: مریم گلی، بابونه رومی، اسطوخودوس، اِکلیل کوهی (مصرف داخلی یا خارجی).

ضد انگل: گیاهانی که بر ضد انگل‌های روده به کار می‌روند عبارت‌اند از: سرخس نر، قازیاغی، ‌هویج، پیاز، شاه تره، انار، زبان درقفا، کدو.

ضد دیابت: از این گیاهان به صورت کمک درمانی در درمان دیابت و رفع کمبود تولید انسولین در لوزالمعده استفاده می‌گردد. این انسولین‌های گیاهی که مؤثرترین صورت آنها به شکل عصاره‌های اسیدی است در گیاهانی نظیر: حلبوب، لوبیا، مورد صحرایی، گیاه بابا آدم وجود دارند. گیاهان تلخ مانند قنطریون صغیر، ژنتیان و دِرمَنه نیز مفید هستند.

بیماری‌های زنان: این گیاهان التهابات ماهیچه‌های صاف در سرین کوچک و رحم و مجاری ادراری و دردهای عادت ماهانه را کاهش می‌دهند. برخی از این مواد بر روی رحم و به ویژه در زمان بارداری، و خونریزی رحم پس از زایمان یا سقط جنین یا تورم رحم به صورت درمان عمومی تحت نظر دقیق پزشک آثار سودمندی دارند. این مواد عبارت‌اند از آلکالوئیدهای زنگ، اِکلیل، کیسه کشیش، سیاه دانه، فلفل آبی، پتانسیل، سراب، هوفاریقون.

ضد استفراغ: گیاهانی که باعث تسکین حرکات کرمی‌شدید و زیاده از حد معده می‌شوند در این گروه قرار دارند. پوست بلوط و همچنین ترکیبات محتوی لعاب نظیر دانه‌های یولاف، جوشانده جو، آب برنج، چای چینی نیز مؤثرند. برای کودکان از هویج، سیب رنده شده (پکتین) پس از قهوه‌ای شدن آن، انجبار، بلوط، گل محمدی، مریم گلی، مورد و توت فرنگی در این مورد استفاده می‌کنند.

ضد تومور: این گیاهان محتوی مواد ضد توموری (غده) هستند. گیاهانی نظیر دارواش، نیلوفر آبی و به ویژه نیلوفر مناطق گرمسیری و آلکالوئیدهای پروانش دارای این مواد هستند.

گیاهان دارویی منطقهٔ سه هزار و کاربرد درمانی آن

آویشَن Thymus kotschyanus Boiss. & Hohen.

گیاهی پایا از تیره نعناع، با ساقه‌ای راست به رنگ قرمز کمرنگ و پوشیده از برگ‌های متقابل بیضی شکل و کوتاه است. ساقه در قسمت بالایی شاخه‌دار بوده در نوک شاخه‌ها خوشه‌ای از گل‌های بنفش می‌روید. میوه آن فندقه و چهار قسمتی است.

کاربرد درمانی: ضد سرفه، خلط آور و ضد تشنج، بی‌اشتهایی، ناراحتی‌های گوارشی یا صفراوی و اسهال، ضعف عمومی بدن، ناراحتی‌های جنسی، خستگی عصبی.

مصارف خارجی: در غرغره‌ها، شستشوها و یا بخور همچنین گیاه عطر دهنده خوبی است و برای معطر کردن گوشت‌های چرخ کرده و گوشت شکار به کار می‌رود.

دم کرده 2- 3 قاشق مرباخوری از گیاه در یک فنجان آب 2- 3 بار در روز مصرف می‌گردد.

قسمت‌های هوایی گیاه و اسانس آن استفاده می‌شود که در اواخر تیر و اوایل مرداد جمع‌آوری می‌گردد.

اسفناج خودرو spinacia oleracea L.

گیاه علفی بدون کرک، یک ساله با ریشه‌ای عمیق و ستبر و دارای دو زیر گونه مشابه گونه اصلی است. گل‌ها سبز رنگ و دو پایه، فاقد براکته بوده گل آذین آن به صورت سنبله انتهایی است.

کاربرد درمانی: درمان اسکوربوت، کم خونی، تحریک ترشحات معده و صفرا،‌ در افراد مبتلا به کمبود ویتامین A,B,C,D تجویز می‌شود. تقویت اعصاب، در رفع سرفه‌های خشک، آسم،‌ گرفتگی صدا، یبوست، روماتیسم، نقرس کمی ترشح شیر.

نحوه و میزان مصرف: مطلبی یافت نشد.

آنقُوزه (اَنغُوزه، اَنقُوزه)Ferula assafoetida (Umbellferae)

گیاهی چند ساله، ارتفاع آن به دو متر می‌رسد. با ساقه تو خالی، ریشه‌ها براق و درخشان، برگ‌ها مرکب و گل‌ها به صورت گل آذین چتر و سفید رنگ است.

کاربرد درمانی: ضدگرفتگی عضلانی، بادشکن، خلط ‌آور و باز کننده برونش است. در درمان سیاه سرفه، لارنژیت و هیستری به کار می‌رود (گم رزین از گیاهانی که در حدود 4 سال از عمرشان می‌گذرد جمع آوری می‌شود) و قسمت مورد استفاده الئوگم رزین است که با شکافتن ریزوم‌ها و ریشه‌های تازه گیاه به دست می‌آید و نام تجاری آنGum asafetida است.

اِکلیل کوهی (تِرم) Rosmarinus officinalis L.

درختچه همیشه سبزی است با برگ‌های محکم و نازک که از بغل آنها در قسمت‌های بالایی گیاه، گل‌های چند قسمتی آبی رنگی می‌روید. این گیاه را از فاصله زیاد به دلیل عطرش می‌توان تشخیص داد. میوه آن فندقه است.

موارد مصرف و کاربرد آن: برگ‌های خشک شده آن برای آرامش اعصاب در زمان یائسگی مفید است و اثر تقویت کنندگی دارد. مدر و مسهل صفرا بوده همچنین فعالیت دستگاه گوارش را بهبود می‌بخشد. مصرف زیاد آن برای زنان باردار سمی است.

درباره میزان مصرف و نحوه مصرف مطلبی یافت نشد.

بُومادَران Achillea millefolium L. (Compositae)

گیاهی پایا که ارتفاع آن به 30- 50 سانتی‌متر می‌رسد. ساقه ایستاده،‌ ساده یا در بخش بالایی منشعب. برگ‌ها پوشیده از کرک دو بار منقسم و ته شانه ای پهن دراز - سر نیزه‌ای یا خطی است. گل به رنگ سفید متمایل به زرد یا سفید متمایل به ارغوانی، مجتمع درکیسه‌های کوچک به صورت دیهیم شکل، میوه فندق است.

کاربرد درمانی: معرق، ضد تب، کاهش دهنده فشار خون،‌ قابض، مدر و ضد عفونی کننده مجاری ادراری است و به صورت سنتی برای درمان تب،‌ سرماخوردگی، ‌فشار خون بالا همراه با لخته‌های مغزی و شریانی، قطع قاعدگی و اسهال به کار می‌رود.

نحوه میزان مصرف آن: دم کرده 2- 4 گرم گیاه سه بار در روز میل شود. قسمت مورد استفاده، سر شاخه‌های گلدار است که قسمت‌های هوایی در زمان گل‌دهی تابستان جمع آوری می‌شود.

داروی تجارتی ساخته شده از گیاهکFr.:millefoli Herba

بابونه گاوی Tanacetum parthenium (L.)

گیاه پایا دارای ریزوم عمومی غنچه های بطور مجزا در راس ساقه و شاخه ها ظاهر
می شوند ساقه قرمز متمایل به زرد. برگ بطور تنک یا متراکم پوشیده از کرک دارای دمبرگ نسبتاً بلند و بصورت تخم مرغی یا پهن دراز - باریک،‌گلها سفید رنگ. در مجموع به شکل گل آذین وسیع و تقریباً دیهیمی و میوه فندقه سفید می باشد.

کاربرد درمانی: پیشگیری از سردرد و میگرن، برای درمان آرتریت روماتوئید، وز وز گوش، ضد التهاب، سر گیجه، ‌اختلالات قاعدگی، درد معده،‌ دندان درد و گزیدگی حشرات، تب و تسهیل کننده زایمان به کار می رود. قسمت مورد استفاده، برگ‌های آن بعد از گل‌دهی و قسمت‌های هوایی گیاه که برگ‌ها در تابستان بعد از گل‌دهی جمع‌آوری می‌شود. بهتر است در دوران بارداری مصرف نشود.

مصرف روزانه 5/2 میلی گرم برگ تازه همراه یا بعد از غذا و یا روزانه 50- 200 گرم قسمت‌های هوایی گیاه به صورت خشک شده یا روزانه 50 میلی‌گرم برگ خشک شده با روش انجماد.

پر سیاوشان Adiantum capillus-Veneris L. (Adiantaaae)

گیاهی پایا دارای ریزوم خزنده و افشان،‌ برگ‌ها یک شکل با برگ‌های باریک، واژ ـ تخم مرغی، در قاعده کامل ولی لبه‌های بالایی شامل بخش‌های پنجه‌ای یا کنگره‌دار، عقیم‌ها به تقریب همیشه کنگره‌ای هستند. در دهانه چاه‌ها و رطوبتی دیده می شود.

کاربرد درمانی: در درمان سرفه و برونشیت، ‌التهاب غشای مخاطی، بیماری‌های پوست و مو به کار می‌رود که بخش مورد استفاده، قسمت‌های هوایی گیاه است و در ماه‌های خرداد و مرداد جمع‌آوری می‌شود. در خصوص میزان و نحوه مصرف مطلبی یافت نشده.

پونه سنبله‌ای (نعناع صحرایی) Mentha spicata L. (Labiatae)

گیاهی به ارتفاع 35- 70 سانتی‌متر، بدون کرک، معطر، ایستاده یا خیزان و ریزوم‌دار است. ساقه‌ها متعدد منشعب باریک، بلند به رنگ سبز روشن،‌ برگ‌ها تخم مرغی و نوک تیز با دندانه‌های نامنظم اره‌ای و گل‌ها دارای خوشه طویل مخروطی و به رنگ صورتی یا بنفش است.

کاربرد درمانی: محرک معده و بادشکن در بیماری‌های بانوان و دردناک بودن دفع ادرار مصرف می‌شود. و از برگ‌های خشک و سرشاخه های گل‌دار استفاده می‌شود.

یک قاشق مرباخوری از گیاه در یک فنجان آب به مدت 30 دقیقه خیس شود و یک قاشق مرباخوری در هر وعده مصرف شود. مصرف آن در دوران شیر دهی توصیه نمی‌شود.

پیرو (سرو کوهی) Juniperus communis L.

به صورت درختچه بسیار کوتاه که ارتفاع آن به 30- 100 سانتی‌متر می‌رسد. دارای ساقه خوابیده با شاخه‌های گسترده و آویخته و پخش؛ برگ‌ها راست و روی هم خوابیده، کوتاه و عریض و خیلی ضخیم است. گل دو پایه، مجتمع در مخروط یا سنبله‌های دم گربه‌ای کوتاه، تک جنس،‌ نرها کروی یا تخم مرغی،‌ ماده‌ها متشکل از فلس‌های متعدد؛ میوهٔ رسیده، آبی متمایل به سیاه و کوچک است.

قسمت مورد استفاده: میوه.

کاربرد درمانی: بادشکن، ضد روماتیسم،‌ مدر و ضدعفونی کننده. در طب سنتی برای تورم مثانه و کولیک به صورت موضعی استفاده می‌شود.

مصرف بیش از حد آن باعث درد اطراف کلیه، تکرر ادرار، دفع آلبومین و خون، تپش قلب، افزایش فشار خون و به ندرت باعث غش،‌ خونریزی رحم و سقط جنین می‌شود. بهتر است در زنان باردار مصرف نشود.

نحوه مصرف: دم کرده 100 میلی‌لیتر میوه خشک و رسیده به نسبت 1:20 در آب جوش سه بار در روز.

نام تجاری داروی ساخته شده از گیاه Ger: kneipp wacholder beer-pflanzensaft

پونه (خالواش، کوت کوتی) Mentha Pulegium L. (Labiatae)

گیاه علفی چند ساله با عطر بسیار قوی که ارتفاع آن به 40 سانتی‌متر می‌رسد. دارای برگ‌های تخم مرغی و دندانه‌دار و دارای گل‌های پیچ‌دار و شبیه گل یاس است.

کاربرد درمانی: ضد گرفتگی عضلانی، اسانس آن قاعده آور، بادشکن، خنک کننده موضعی، ضدعفونی کننده، دافع حشرات و تسهیل کننده هضم. به صورت موضعی برای جوش‌های پوستی و نقرس به کار می‌رود. سرشاخه‌های گل‌دار آن مصرف می‌شود. دم کرده 1- 4 گرم سه بار در روز مصرف می‌شود. به صورت طعم دهنده غذا نیز به کار می‌رود.

ترشک Oxalis acetosella L.

گیاهی است پایا با ریزومی نازک و خزنده، ‌ساقه آن باریک و برگ‌ها با دمبرگ‌های بلند و سه برگچه‌ای و برگچه واژ قلبی شکل. گل‌های سفید یا زرد آن به طور منفرد دیده می‌شود. گل‌ها دارای دمگل‌های بلند است و شاخه برگدار آن را در بهار و پاییز زمانی که گیاه دوباره گل می‌دهد می‌چینند.

کاربرد درمانی: گیاه خشک شده، همانند تازه آن سرشار از اسید السالیک است که به مقدار کم مدر است. اگر این گیاه به صورت تازه مصرف شود شیره آن در بهار دارای ذخیره‌ای از ویتامین ث است. داروی ضد اسکوربوت است و کمپرس برگ‌های خرد شده آن برای کاهش آماس به کار می‌رود. در صورت تورم لثه گیاه تازه آن را می‌جوند.

قمست مورد استفاده برگ و ساقه آن است. در جنگل‌های مرطوب و تاریک در میان خار و خاشاک و بیشه‌ها سطح زمین را می‌پوشاند.

توت فرنگیFragaria vesca L.

گیاهی است پایا، با ریزومی کوتاه و ساقه خزنده طویل و ریشه دار، برگ‌ها سه برگچه‌ای و دارای دمبرگ بلند و پشت آن پرزدار است. دارای گل آذین خوشه‌ای با گل‌های کم پشت و سفید رنگ، در انتهای ساقه، بالا رونده است. توت فرنگی میوه‌ای قرمز رنگ و معطر است و توت فرنگی خودرو در بیشه‌زارها و جنگل‌های انبوه و حاشیه مزارع می‌روید.

کاربرد درمانی: جوشانده برگ‌های توت فرنگی نوشیدنی‌ای مقوی برای افرادی عصبی و کم خون است و برای رفع کاتاره (؟) روده‌ای و معده که همراه با اسهال باشد مفید است. اثر مثبتی بر روی ناراحتی مجاری ادرار، کلیه‌ها و سنگ‌های کلیوی دارد. برگ‌های تخمیر شده آن جانشین خوبی برای چای، و مانند تمشک اشتها آور است. کمپرس جوشانده برگ روی زخم‌های عفونی استفاده می‌شود. به صورت غرغره برای رفع بوی بد دهان به کار می‌رود.

قسمت مورد استفاده، برگ‌های جوان و سالم آن است. در بیشه‌زارها و جنگل‌ها، از جمله منطقه دو هزار تنکابن دیده می‌شود.

چمن گندمی رونده (قیاق) Agropyron repens (Gramineae)

گیاهی است چندساله که طول آن به حدود 80 سانتی‌متر می‌رسد. دارای ریزوم خزنده، برگ‌های باریک و اسپایک‌های راست و گل‌هایی که در دو ردیف قرار می‌گیرند.

کاربرد درمانی: مدر است و در درمان التهاب مجاری ادراری و تورم مثانه کاربرد دارد.

اگروپیرن(؟) آن خاصیت ضد میکروبی دارد و مصرف طولانی یا زیاد آن باعث کاهش پتاسیم می‌گردد. بهتر است در دوران بارداری و شیردهی مصرف نشود. قسمت مورد استفاده، ریزوم گیاه است.

نحوه و میزان مصرف: جوشانده 4- 8 گرم ریزوم خشک گیاه سه بار در روز.

نام تجاری داروی ساخته شده از گیاه: Ger: Bladen -Nieren-Teeurofluxs.4

چای کوهی Stachy LavanduLifolia (Labiatae)

گیاهی با کرک‌های بلندی که سرتاسر کاسبرگ‌ها را پوشانده است. به راحتی شناسایی می‌شود. در نقاط مختلف ایران نیز رویش دارد و دارای انشعابات زیادی است.

موارد مصرف: به علت دارا بودن اسانس و مواد دیگر به صورت آرام بخش ناراحتی‌های معده و دستگاه گوارش، مصرف سنتی دارد.

دم‌کرده آن بیشتر استفاده قرار می‌شود. قسمت مورد استفاده آن ساقه کرکدار است.

دِرمَنه Artemisia aucheri

سرشاخه‌های آن، به رنگ سبز مات و کرکدار با بوی بسیار قوی و معطر است که شامل برگ‌ها و کاپیتول‌های تخم مرغی شکل یا کروی و کوچک است. گل‌ها زرد است.

موارد مصرف و کاربرد درمانی: از سرشاخه برگدار آن برای رفع انگل‌های گوارشی و ورم و سرماخوردگی استفاده می‌شود. همچنین باعث درمان سوء هاضمه می‌شود و اشتها آور و باد شکن است.

برای تهیه دم کرده آن 2 قاشق چای‌خوری برای هر فنجان آب کافی است و می‌توان 2 تا 3 فنجان را در روز مصرف کرد.

مصرف دیگر آن خوشبو کننده مواد غذایی و چاشنی گوشت است و از عطر آن برضد بید زدگی استفاده می‌شود.

دارواش Viscum album L. (Loranthaceae)

گیاه پایا، نیمه انگل درختان مختلف جنگلی، بدون کرک، صاف درخشان(کدام قسمت؟) به تقریب چوبی،‌ همیشه سبز، متمایل به آبی مات یا متمایل به زرد رنگ. برگ‌ها در زمستان همیشه سبز و پایا، متقابل، ضخیم ـ چرمی و گوشت‌دار، پهن و دراز، بدون کرک، سبز مات. گل کوچک سبز فام بدون دمگل، میوه به صورت هسته مدور و گویچه‌ای سفید رنگ. هر 5- 6عدد مجتمع در محل دو شاخه شدن شاخه‌ها قرار دارد. در جنگل‌های کوهستانی بین تنکابن و چورته پراکندگی دارد دیده می‌شود.

کاربرد درمانی: به طور سنتی در فشار خون بالا و سر درد ناشی از آن، آترواسکلروزیس ضربان قلب بالا با منشأ عصبی و خاصیت کاهش دهندگی فشار خون استفاده می‌شود و آرامبخش است.

به دلیل اثر سمی، دانه گیاه نباید مصرف گردد.

نحوه و میزان مصرف: دم کرده 2- 6 گرم برگ خشک گیاه سه بار در روز. قسمت مورد استفاده برگ، میوه، شاخه‌های کوچک است و نباید در زمان بارداری مصرف شود.

نام تجاری دارو ی ساخته شده ازگیاه:Ger: Helixor,Iscador

ریواس Rheum ribes (polygonaceae)

گیاهی پایا، برگ‌های پهن آن روی زمین گسترده بوده گل‌های آن در انتهای ساقه اصلی به صورت خوشه‌ای است. گل ریواس با کاربری رنگ کننده و ضد کرم مصرف سنتی دارد. میوه‌های قرمز رنگ و بالدار آن با نام گل ریواس عرضه می‌شود.

زرشک Berberis Vulgaris L. (Berberidaceae)

ساقه‌ها متعدد، چوبی، بسیار منشعب،‌ با پوست زرد یا متمایل به قهوه‌ای دارای خارهای تا حدی بلند به طول 1- 5/3 سانتی‌متر ساده یا سه شاخه است. برگ‌ها چمچمه‌ای یا بیضی، واژ تخم مرغی،‌پهن، دراز، کامل، در انتها مدور یا کمی تیز،‌ کمی ضخیم،‌ چرمی، در قاعده باریک شده و منتهی به دمبرگی کوتاه. گل‌ها زرد رنگ درخوشه‌های متراکم، پر گل و طویل‌تر از برگ‌ها،؛ میوه تخم مرغی یا نیمه کروی که در موقع رسیدن قرمز است.

کاربرد درمانی: در درمان فشار خون، خارش و یرقان به کار می‌رود که ا ز برگ، میوه، پوست ساقه و ریشه آن استفاده می‌گردد. در مورد میزان مصرف آن مطلبی یافت نشده

کسانی که با چوب آن سر و کار دارند ممکن است به اسهال و درد شکم مبتلا شوند. خون‌ریزی بینی، تهوع، اسهال، تحریک کلیوی، نفریت از علائم مسمومیت با آن است. تزریق زیر جلدی آن بی‌حسی موضعی و تجمع رنگدانه‌های پوستی ایجاد می‌کند.

سرخ ولیک Crataegus spp.(Rosaceae)

درخت یا درختچه‌ای با شاخه‌های خاکستری و تیغ‌دار باریک به رنگ سفید متمایل به صورتی و به شکل خوشه‌ای. میوه آن دارای هسته چند بخشی و تخم مرغی شکل و قرمز رنگ است.

کاربرد درمانی: گل‌ها را همراه با کمی از دمگل‌ها و گاهی اوقات برگ‌ها را چیده، در سایه و یا در خشک کن در حرارت 35 درجه سانتی‌گراد خشک می‌کنند و برای آرامش اعصاب به کار می‌رود. ‌مقوی قلب، باز کننده عروق کرونر و دارای خاصیت پایین آورندگی فشار خون است و در درمان آرترواسکلروز مصرف می‌شود. میوه آن شبیه زالزاک و خوراکی است. میزان مصرف دم کردهٔ آن به مقدار یک قاشق مرباخوری گل گیاه در نصف فنجان آب 1- 5/1 فنجان در روز است.

شبدر قرمز (شبدر چمنی) Trifolium pratense L.

(تیره بقولات) گیاهی علفی،‌ پایا، با تنه‌ای متراکم و بوته‌ای با برگ‌های پایه‌ای است. از تنه آن ساقه‌ای راست گوشه‌دار با برگ‌های سه تایی و متناوب می‌روید. روی برگچه‌های آن لکه‌های سفیدی به شکل نوک پیکان وجود دارد. گل‌های قرمزـ بنفشی در انتهای شاخه‌های آن می‌روید. میوه این گیاه غلاف‌دار است.

کاربرد درمانی: این گیاه را برای مداوای برونشیت، گرفتگی صدا، سرفه و اسهال توصیه می‌کنند.

مقدار مصرف: شش قاشق مرباخوری از گل‌های این گیاه که به مدت ده دقیق دم می‌کنند و پس از صاف کردن در طول روز می‌آشامند. از این گیاه در ترکیبات خلط آور مقوی معده استفاده می‌گردد.

در مصارف خارجی از آن در حمام‌ها کمپرس‌ها برای مداوای بیماری‌های پوستی اضافه می‌شود. قسمت مورد استفاده آن گل و غنچه است.

شبدر سفید Trifolium repens L.

تیره بقولات: گیاهی علفی، پایا، با ساقه‌ای ریشه دهنده و بالا رونده، برگ‌های این گیاه، سه تایی و دارای دمبرگ‌های بلند است. گل‌های سفید آن روی دمگل‌های بلندی می‌روید. میوه آن غلافدار و دانه‌هایش به رنگ زرد است.

کاربرد درمانی: غنچه‌های آن را در ظروف در بسته در محلی خشک نگهداری می‌کنند. برای مداوای کاتاره‌های معده ـ روده‌ای و اسهال‌های شدید استفاده می‌شود. از آن برای معالجه ناراحتی‌های مجاری بالایی تنفسی (به صورت بخور نیز امکان دارد) ورم غدد و دردهای روماتیسمی استفاده می‌شود.

مقدار مصرف: دم کرده به مقدار شش قاشق مرباخوری در حدود 5 دقیقه دم کرده سپس میل شود.

قسمت مورد استفاده: غنچه‌های این گیاه و گل‌های تازه با کمی از دمگل در اوایل گل‌دهی .

علف چای Hypericum perforatum L.

گیاهی پایا، بدون کرک، در پایه چوبی و طول آن به 80 سانتی‌متر می‌رسد با ساقه ایستاده،‌ برگ‌ها تخم مرغی دراز پهن، یا خطی در سطح زیرین کم رنگ، شامل نقاط شفاف سوراخ مانند با حاشیه‌ای سیاه است. دارای گل‌های زرد درخشان به نسبت بزرگ.

کاربرد درمانی: خاصیت آرامبخش و قابض دارد در درمان هیجان زدگی، بی‌خوابی، زخم‌ها، اختلالات عصبی دوران یائسگی به کار می‌رود در هومیوپاتی نیز مصرف می‌شود.

جوشانده 2- 4 گرم گیاه خشک سه بار در روز میل شود و به صورت طعم دهنده غذایی نیز به کار می‌رود.

مصرف در دوران بارداری و شیردهی توصیه نمی‌شود. به علت خاصیت سمی مصرف با نظر پزشک صورت گیرد.

نام تجاری داروی ساخته شده از گیاه Ger: Aristoforat, cesradyston,

فرنجمشک (بادَرَنجبُویه/وارنگ‌بو) Melissa officinalis L.(Labiatae)

گیاه چند ساله ارتفاع آن به 30- 120 سانتی‌متر می‌رسد. دارای ساقه خمیده،‌ چند گوش، کرکدار و منشعب، برگ‌ها تخم‌مرغی و با دندانه تیز، گل‌ها دارای دمگل کوتاه، به رنگ سفید متمایل به صورتی و گل آذین شامل 5- 10 گل است. گیاه بادَرَنجبُویه (وارنگ‌بو) به هنگام گل‌دهی بوی لیمو می‌دهد و دانه‌ها به رنگ قهوه‌ای است. از برگ‌ها و سرشاخه‌های گلدار استفاده می‌گردد.

کاربرد درمانی: بادشکن،‌ ضد گرفتگی عضلانی، مقوی معده و ضد ویروس است. دم کرده 2 قاشق مرباخوری برگ گیاه در یک فنجان آب جوش مصرف می‌شود. برگ گیاه طعم دهنده خوبی برای غذاست.

کیسه کشیش Capsella bursa-pastoris L. Medicus

گیاهی یک ساله یا دو ساله،‌ علفی، ‌سبز که ارتفاع آن به 40- 50 سانتی‌متر می‌رسد. در نقاط جنگلی دیده می‌شود. برگ‌ها کامل،‌ دندانه‌دار یا چند بخشی شانه‌ای و کم عمق است. گل‌ها به رنگ سفید یا متمایل به صورتی به حالت خوشه‌ای و در انتهای ساقه و شاخه‌ها ظاهر می‌شود. میوه آن کپسول و قلبی شکل است.

کاربرد درمانی: بند آورنده خون در زایمان و همچنین زخم‌های باز؛ درمان کاتاره معده – روده‌ای و ضدعفونی کننده مجاری ادرار و به طور سنتی برای درمان اسهال،‌ هماتوری و التهاب شانه به کار می‌رود. از سرشاخه‌های هوایی گیاه که در تمام طول سال جمع آوری می‌شود استفاده می‌گردد. بهتر است در بارداری و شیردهی مصرف نشود. میزان مصرف دم کرده آن 1- 4 گرم گیاه خشک شده سه بار در روز میل شود.

درمصارف خارجی گیاه را برای پاک کردن زخم،‌ ناراحتی‌های پوستی و اگزمایی که به علت گرمای بیش از حد به وجود می‌آید نیز به کار می‌برند.

گزنه سفید Lamium album L.

گیاه علفی پایا با ساقه‌ای چهار گوش و بالا رونده و برگ‌های متقابل قلبی شکل است که در قسمت بالایی ساقه‌اش از بغل برگ‌ها گلهای منفرد سفید رنگی می روید. میوه آن فندقه و تمام گیاه پوشیده از پرزهای ریز است.

کاربرد درمانی: گل‌های خشک شده را در ظرف در بسته و به دور از نور نگهداری می‌کنند که برای سینه درد و مداوای ناراحتی‌های زنانه موثر است. و به مبادلات متابولیکی بدن سرعت می‌بخشد. برگ‌های جوان آن را می‌توان مثل اسفناج مصرف کرد.

دم کرده آن به مقدار دو تا سه قاشق مرباخوری در هر فنجان آب تهیه شود. که جوشانده روی کاتاره و مجاری تنفسی فوقانی اثر گذارده و با بی خوابی مبارزه می کند. و دم کرده برای شستشو و کمپرسها روی نارحتیهای پوستی ، اگزما ، سوختگی ، بواسیر وواریسها استفاده می شود و قسمت مورد استفاده برگهای جوان و سالم می باشد

گل خطمی Althaea officinalis L. (Malvaceae)

گیاهی چند ساله و کرک‌دار که ارتفاع آن به 2/2 متر می‌رسد. دارای ریشه ضخیم سفید رنگ. برگ‌ها قلبی شکل و گل به رنگ صورتی است. ریشه‌ها اغلب در اسفند و فروردین یا مهر و آبان، گل‌ها در تیر و مرداد جمع آوری و برگ‌ها قبل از شکفتن گل‌ها محصول برداری می‌شود.

کاربرد درمانی: به طور سنتی در درمان سرفه، نزله، زخم معده، التهاب دهان و حلق و گلو کاربرد دارد؛ خلط‌ آور، نرم کننده، ملین و مدر و ضد باکتری است.

از ریشه و برگ گیاه استفاده می گردد.

نحوه و میزان مصرف:

1- دم کرده: 3- 5 گرم برگ خشک گیاه سه بار در روز میل شود.

2- عصاره مائی: برگ گیاه به نسبت 1:1 در الکل 25% سه بار در روز میل شود.

3- پماد: پودر برگ گیاه بصورت 5% در پایه پماد سه بار در روز مصرف شود.

4- عصاره سرد: تهیه شده از ریشه خشک گیاه 2- 5 گرم سه بار در روز مصرف شود.

به صورت طعم دهنده غذا نیز کاربرد دارد.

نام تجاری داروی ساخته شده از گیاه: Ger:Phytobronchin

گل ماهور Verbascum thapsus L. (Scrophulariaceae)

گیاه عمودی دو ساله که ارتفاع آن به 2 متر می‌رسد. برگ‌ها پرزدار به رنگ سبز خاکستری به شکل تخم مرغی کشیده، گل‌ها نیزه‌ای و به رنگ زرد روشن است که بیش از 30 گونه دارد.

کاربرد درمانی: این گیاه به صورت موضعی در درمان التهاب پوست ملتهب و دردناک به کار می‌رود. بخور گل گیاه اثر ضد احتقان بینی و درمان اختلالات مجاری تنفسی را دارد. پودر خشک شده یا ضماد برگ‌های آن در درمان زخم‌های شدید به کار می‌رود . این گیاه مسکن، ضد گرفتگی عضلانی، مرهم بافت مخاطی، مدر و خلط ‌آور است که از برگ‌ها و گل‌های آن استفاده می‌شود. گل‌ها را از تیر تا مهر در مواقعی که گل‌ها کامل باز شده باشد جمع آوری می‌کنند.

نحوه و میزان مصرف: دم کرده یک قاشق مرباخوری برگ یا گل آن در یک فنجان آب 1- 2 بار در روز میل شود.

گل گاوزبان ایرانی Echium amoenum fisch. (Boroaginaceae)

گیاه پایا و علفی، پوشیده از تارهای نرم، ساقه راست یا خمیده با برگ‌های ساده دمبرگ دار که بالایی‌ها تخم مرغی است. گل‌ها درشت به رنگ آبی مایل به بنفش،‌ میوه فندقه و از برجستگی‌های غده مانند به وجود می‌آید. همه اندام‌های گیاه پوشیده از پرزهای خشن است.

کاربرد درمانی: گل‌های آن به علت معرق بودن و دارا بودن خواص درمانی دیگر در رفع عوارض سرماخوردگی مصرف فراوان دارد و در ناراحتی‌های مجاری تنفسی، ‌سرفه، گرفتگی صدا، مؤثر است. این گیاه بدن را تحریک و مبادلات سلولی را تنظیم و سیستم اعصاب را آرام می‌کند. شیره تازه آن نیز برای درمان ناراحتی‌های عصبی به کار می‌رود. در مصارف خارجی آن را برای بیماری‌ها و ورم‌های پوستی به کار می‌برند. برگ‌های تازه گل گاو زبان محتوی مقدار زیادی ویتامین ث است و برای تهیه سالاد استفاده می‌شود.

گلپر Heracleum persicum Desf. (Umbelliferae)

گیاهی کوهستانی دو ساله یا سه ساله و ارتفاع آن به 50- 120 سانتی‌متر می‌رسد. ساقه ایستاده و ضخیم، منشعب دارای شاخه‌های منتهی به گل آذین‌های چتری وسیع و گسترده است. برگ‌ها به رنگ سبز تیره، سطح زبرین بدون کرک ولی سطح زیرین پوشیده از کرک است. گل‌ها سفید رنگ. میوه در سطح پشتی فشرده، سطح(مسطح؟)، شامل حاشیه‌ای پهن و پره‌های نازک است.

کاربرد درمانی: پودر میوه برای رفع نفخ و ناراحتی‌های سوء هضم از نفخ به کار می‌رود. مصرف مقادیر زیاد به دلیل تپش زیاد قلب ممنوع است.

گل قاصد Traxacum officinalis web

گیاهی علفی، ‌پایا با ریشه‌ای عمودی و با برگ‌های گسترده در سطح زمین است. در اوایل بهار ساقه گلدار آن باغنچه ای زرد که به تمامی از گل پوشیده شده است ظاهر می‌گردد. پس از گل دادن، غنچه آن تبدیل به گلوله‌ای از میوه‌های فندقه کاکل‌دار می‌شود.

موارد مصرف و کاربرد درمانی: برای مداوای ناراحتی‌های چشمی، برگ‌ها و گل‌ها برای تصفیه خون مفید است؛ ریشه و ساقه مقوی معده بوده،‌ ترشح عصاره معده را تحریک می‌کند و مسهل صفرا است. برگ‌های تازه و جوان سرشار از ویتامین ث است و در تهیه سالاد مصرف می‌شود.

میزان و نحوه مصرف: مطلبی یافت نشد.

گل گندم Centaurea cyanus

گیاهی است یک ساله یا دو ساله با ساقه‌ای منشعب و به رنگ سبز مایل به سفید و پوشیده از تارهای پنبه‌ای شکل. گل‌های لوله‌ای و آبی رنگ دارد. میوه آن فندقه و دارای تارهای بلند است.

کاربرد درمانی: برای تنظیم کار دستگاه گوارش، و ناراحتی‌های معده به کار می‌رود.

کاربرد آن به صورت جوشانده است.

موارد مصرف: گل‌های خشک شده که پس از خشک شدن باید در محلی خشک و دور از نور نگهداری شود.

شَقاقُل (مُهر سلیمان) Polygonatum oriental Desf. (Liliaceae)

شقاقل پاره‌ای از ریزوم‌های سخت و استخوانی به شکل لوله‌ای و به ضخامت یک انگشت به رنگ کرم متمایل به زرد، بدون بو و با طعم کمی تند است که از گیاه مهر سلیمان از تیره لاله به دست می‌آید و بر روی آن بندهای منظم و حلقه‌ای مشخص دارد. در ارتفاعات میانبند جنگل منطقه دیده می‌شود.

مهر سلیمان گیاهی پایا و بومی جنگل‌های شمال کشور است. ساقه های گیاه به تقریب به موازات زمین قرار گرفته برگ‌هایی کامل بدون دمبرگ و یک طرفه و گل‌هایی سفید رنگ دارد که آویخته است و تبدیل به میوه های کروی شکل می‌شود.

میزان و نحوه مصرف آن مطلبی یافت نشده.

موارد مصرف: شقاقل برای تهیه مربا استفاده می‌شود و تقویت کننده و مدر است.

نعناع Mentha × piperita L. (Labiatae)

گیاه یک ساله و معطر که ارتفاع آن به 80 سانتی‌متر می‌رسد و دارای گل‌هایی به رنگ بنفش روشن است که به صورت خوشه‌های مجتمع روی چرخه‌هایی قرار دارند و هر چرخه مرکب از 6- 7 گل است. عمر گل‌ها بسیار کوتاه است و مدت کمی پس از تشکیل از گیاه جدا می شوند. میوه کپسول کوچک به رنگ قرمز تیره است.

کاربرد درمانی: ضد گرفتگی عضلانی، ضد درد، محرک انقباضات کیسه صفرا و تب‌بر است. چای یا روغن آن در حالات عصبی،‌ بی‌خوابی، سرفه، میگرن،‌ تهوع و دردهای شکمی به کار می‌رود. به دلیل خاصیت خنکی موضعی سبب بی حسی و کاهش درد موضعی می‌شود در سندرم روده تحریک پذیر کاربرد دارد. اسانس گیاه در کودکان کمتر از 5 سال مصرف نشود.

از قسمت‌های هوایی گیاه شامل برگ و ساقه به صورت تازه و برگ خشک شده استفاده می‌گردد و به صورت سبزی و ادویه مصرف غذایی دارد.

نام تجاری دارو ساخته شده از گیاه GER:chinamize.

منابع:

گیاهان دارویی، ژان ولاگ و ژیری استودولا، ترجمه ساعد زمان

دایره‌المعارف گیاهان دارویی ایران (جلد1)، پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی زیر نظر دکتر شاهین آخوندزاده.

برگرفته و ویرایش شده از: معرفی گیاهان دارویی مناطق جنگلی و مراتع سه هزار تنکابن، رادمهر جوهی، مقالهٔ دست‌نویس.

منابع ویرایش

دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، لوح فشرده، دانشگاه تهران، روایت سوم.

دایره المعارف بزرگ اسلامی، http://www.cgie.org.ir/debaf.asp?id=121

معین، محمد، 1371، فرهنگ فارسی (فرهنگ معین)، امیرکبیر، چ 8، 6جلد، 106+5277+317+2351 ص.

مظفریان، ولی‌‌الله، 1377، فرهنگ نام‌های گیاهان ایران، فرهنگ معاصر، چ2، 12+69+671 ص.

محتشمی، رضا، 1385، فرهنگ جیبی داروهای ژنریک ایران، تحفه، چ2، تهران، 576 ص.