جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
آشنایی با تعاریف طرح و برنامه و پروژه در منابع طبیعی
ساعت ٤:۱٩ ‎ب.ظ روز شنبه ۳۱ تیر ۱۳٩۱  

1- مقدمه

    با اجرای طرح‌های مختلف می‌توان نقش مؤثری در توسعه اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی مناطق ایفا کرد. می‌توان گفت توسعه اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی برای اهداف کلان طرح و درآمد مالی (سود مستقیم) برای اهداف خرد طرح مطرح می‌شود.

لذا شناخت منابع مختلف و اولویت آنها نسبت به یکدیگر و استفادهٔ بهینه از آنها موجب دستیابی به سود بالاتر و در نهایت موجب سرعت بخشیدن به توسعهٔ منطقه‌ای و ملی می‌شود.

اهداف کلان در تهیه و اجرای طرح‌های جنگلداری و به طور کلی طرح‌های منابع طبیعی تجدید شونده، شامل حفاظت و احیا و توسعه و بهره‌برداری پایدار (اعم از تولید کالا و خدمات) و هدف از نظارت و ارزیابی، بهینه کردن زمان و هزینه و درآمد و کیفیت نتایج پیش‌بینی شده است.

از این رو در تهیه و اجرای طرح، در انتخاب اولویت‌ها باید به این مسائل پاسخ گفت که ضمن تأمین اهداف کلان (حفاظت، احیا، توسعه، بهره‌برداری پایدار) آیا اهداف مورد نظر اقتصادی است یا اجتماعی یا زیست محیطی و یا همه موارد؟ چگونه باید طراحی و نظارت کرد تا بدون خدشه‌دار کردن اهداف کلان، اهداف خرد طرح یعنی در آمد مالی (سود مستقیم) تأمین شود تا مجری رغبت به اجرا و ادامه اجرای طرح داشته باشد؟

 

2- هدف

تحقق اهداف کلان  یعنی حفاظت، احیا، توسعه، بهره‌برداری پایدار، توسعهٔ اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی. تحقق هدف خرد از طریق بهینه کردن زمان و هزینه و درآمد و کیفیت نتایج پیش‌بینی شده صورت می‌گیرد.

برای این‌که اهداف مورد نظر تحقق یابد روال تهیه و اجرای طرح باید به گونه‌ای باشد که تا حد امکان:

- با کمترین هزینهٔ ممکن اجرا شود.

- با کمترین خسارت اجرا شود.

- در کوتاه‌ترین زمان ممکن اجرا شود و از آزمون و خطا اجتناب گردد.

- تمام عدم اطمینان‌ها و مخاطرات، مانند آفت و سیل و آتش‌سوزی، پیش‌بینی و به حساب گرفته شود.

 

3- تعاریف

3-1- طرح جنگلداری

 مجموعه برنامه‌های مدون و فعالیت‌های پیش‌بینی شده‌ای است که در آن کلیه دخالت‌های لازم شناخته شده در حفاظت و احیا و توسعه و بهره‌برداری صحیح به منظور داشتن تولید مستمر (اعم از کالا و خدمات) بر حسب: نوع فعالیت، مقدار فعالیت، زمان فعالیت مکان فعالیت، هزینه و درآمد در آن مشخص شده باشد.

تعریف فوق نیاز ما را برای ارزیابی فعالیت‌ها در جنگل به منظور دستیابی به اهداف تأمین می‌کند ولی برای آشنایی کارشناسان، تعاریف کلی دیگری از پروژه و برنامه و طرح وجود دارد که به طور مختصر در ذیل به آنها اشاره می‌شود.

 

3-2- برنامه (plan) (برنامه‌ریزی بلند مدت یا راهبردی)

مجموعه‌ای از تصمیمات بلند مدت و راهبردی برای عملیات و اقدامات و کارهای آینده در چارچوب راهبرد توسعه تعیین شده است. چار چوب و هدف‌های (اصلی) برنامه اغلب کیفی است. در نظام برنامه‌ریزی و بودجه‌بندی کشورها امور چهارگانهٔ اقتصادی، اجتماعی، عمومی، دفاع ملی بالاترین رتبه را در طبقه‌بندی سلسله مراتب اقلام بودجه دارد و برنامه‌های کشور تحت فصول مختلف این امور قرار دارند.

مانند: 1- برنامهٔ اکتشاف و استخراج معادن 2- برنامهٔ احداث بندرها 3- برنامهٔ توسعهٔ جامع مناطق عشایری 4- برنامهٔ خدمات روستایی 5- برنامهٔ بهبود و افزایش تولیدات زراعی 6- برنامهٔ تحقیقات دانشگاهی 7- برنامهٔ توسعهٔ شبکهٔ راه‌های ملی  8- برنامهٔ توسعهٔ منابع طبیعی.

 

3-3- طرح (program) (برنامه‌ریزی میان‌مدت یا تاکتیکی)

طرح، مجموعه‌ای از تصمیمات مقطعی یا اجرایی است که در ظرف مدت 5-10 سال آینده باید به اجرا گذاشته شود و به نتایج مورد نظر برسد.

چارچوب و هدف‌های طرح نیز اغلب کیفی است و با تغییر برنامه، مورد اصلاح و تغییر و تجدید نظر قرار می گیرد. در نظام برنامه‌ریزی کشور ما طرح‌ها بر دو گونهٔ ملی و استانی‌اند. بدین ترتیب هر برنامه از یک یا چند طرح و هر طرح از چند پروژه تشکیل شده است.

چند مثال:

برنامهٔ بهبود و افزایش تولیدات زراعی

1- طرح افزایش تولیدات زنبور عسل 

- پروژهٔ مرکز پرورش و تولید ملکه زنبور عسل کرج

- پروژهٔ امور تکمیلی مرکز صنایع زنبورداری کرج

 

2- طرح افزایش تولید دانه‌های روغنی

- پروژهٔ زیتون

- پروژهٔ کُلزا

- پروژهٔ گل آفتابگردان

 

برنامهٔ توسعه شبکهٔ راه‌های کشور

1- طرح مطالعهٔ شبکهٔ راه‌های ملی

- پروژهٔ آزادراه‌های شهرهای کرج، قزوین، قم، شمال

- پروژهٔ کنارگذر مرند، ساری  

- پروژهٔ آزادراه قزوین ـ زنجان

فصل توسعهٔ منابع طبیعی شامل:

- برنامهٔ بیابان‌زدایی  

- برنامهٔ جنگل و مرتع  

- برنامهٔ آبخیزداری

- برنامهٔ جنگل و مرتع شامل:

- طرح مدیریت پایدار مراتع

- طرح صیانت و توسعهٔ جنگل‌های شمال کشور

- طرح صیانت و توسعهٔ جنگل‌های زاگرس

- طرح ممیزی اراضی

- طرح صیانت و توسعهٔ جنگل‌های شمال کشور شامل:

- پروژهٔ صیانت و حمایت از جنگل‌های شمال کشور

- پروژهٔ توسعه و احیای جنگل‌های شمال

- پروژهٔ بسترسازی اجتماعی برای توسعهٔ جنگل

- پروژهٔ ایجاد پایگاه اطلاعات مکانیزهٔ جنگل‌های شمال

- پروژهٔ تولید و تأمین نهال جنگلی

- پروژهٔ تجدید نظر طرح‌های جنگلداری

 

3-4- پروژه

عبارت از مجموعه اقدامات و عملیات پیچیده و منحصر به فردی، متشکل از فعالیت‌های منطقی و مرتبط به یکدیگر است که زیر نظر مدیر و سازمان اجرایی مشخص، برای تأمین هدف یا هدف‌های مشخص در چارچوب برنامهٔ زمانی و بودجهٔ از پیش تعیین شده‌ای اجرا می‌شود.

مدت اجرای پروژه در بخش دولتی اغلب بیش از یک سال و کمتر از سه سال است. مدت اجرای پروژه در بخش خصوصی کوتاه‌تر از این است. پروژه‌ها را بر حسب هزینه و موضوع و اندازه و حیطه تأثیرگذاری آن، به گروه‌های مختلفی تقسیم کرده‌اند. برخی از انواع پروژه‌ها عبارت‌اند از:

- پروژهٔ احداث و تجهیز کارخانه

- پروژهٔ احداث و تجهیز یک بیمارستان

- پروژهٔ احداث و تجهیز نهالستان

- پروژهٔ بازاریابی برای یک محصول جدید

- بازسازی و اصلاح تشکیلات اداری  

- تحقیق و توسعه

 

پروژه‌ها با وجود تنوع و تفاوت در اندازه و موضوع و طبیعت، مشخصات و ویژگی‌های مشترکی دارند که شناخت و آگاهی از آنها در بهبود و توسعهٔ مقولهٔ پروژه، سودمند و ثمربخش است.

 

3-4-1- مهم‌ترین ویژگی‌های عمومی و مشترک پروژه‌ها

1- پروژه‌ها یک دورهٔ زندگی (life cycle) مشخص دارند. ابتدا و به‌ویژه انتهای پروژه باید مشخص باشد. حفظ پروژه برای ایجاد پست مدیرکلی و اشتغال و تشکیلات دائم نباید به صورت هدف درآید.

 مهندسان مشاور و پیمانکاران، اغلب مراحل بررسی و تعریف (امکان‌سنجی یا تهیه و ارزیابی پروژه) را فاز یک و مرحلهٔ طراحی را فاز دو و مراحل ساخت و اجرا و نصب را فاز سه می‌نامند. 

2- هویت و ویژگی‌های  پروژه در هر مرحله از دورهٔ زندگی آن تغییر می‌کند. نتایج هر مرحله با مرحلهٔ بعد، همچنین هزینه‌ها و تشکیلات هر مرحله با مرحلهٔ بعد متفاوت است و لذا نباید سازمان‌دهی و تشکیلات پروژه، حالت ایستایی داشته باشد. بلکه متناسب با تغییر فعالیت‌ها و نتایج مورد انتظار، سازمان‌دهی و تشکیلات باید پویا باشد تا بتواند هزینه‌ها را کاهش دهد و نتایج مطلوبی به دست آید.

3- میزان بی‌اعتمادی به هزینه و مدت اجرا و کمیت و کیفیت محصولات، با پشت سر گذاشتن مراحل مختلف کاهش می‌یابد.

برآورد هزینه و مدت اجرای پروژه در مراحل اولیهٔ آن در مقایسه با مراحل پایانی، مبهم و غیردقیق‌تر است که این ابهام ناشی از ذات خود پروژه و به دلیل کمبود اطلاعات است.

میزان عدم اعتماد به زمان اجرا و هزینهٔ پروژه در پایان آن با گذر از هر مرحلهٔ پروژه و شروع مرحلهٔ دیگر، کاهش می‌یابد.

لذا در مورد طرح‌های جنگلداری (یا منابع طبیعی تجدید شونده) که در سال‌های مختلف شروع می‌شوند، به دلیل مشابهت زیاد طرح‌ها و با توجه به تجربیات طرح‌های اجرا شدهٔ قبلی، انتظار این است که دقت طرح‌های بعدی افزایش یابد و عدم اعتماد به پیش‌بینی هزینه و مدت اجرا و کمیت و کیفیت و در آمد کاهش یابد و دقت در پیش‌بینی‌ها و صحت عمل پیش‌بینی‌ها افزایش یابد.

 

4- هزینهٔ جبران تأخیر اجرای پروژه‌ها از برنامهٔ زمانی با گذر از هر مرحله و ورود به مرحلهٔ بعد با شتاب بیشتری نسبت به مراحل قبلی افزایش می‌یابد.

- تأخیر در جاده‌سازی جنگل در زمان مناسب نه تنها هزینهٔ خودِ جاده‌سازی را افزایش می‌دهد بلکه هزینه‌های فعالیت‌های بعد از جاده‌سازی نظیر بهره‌برداری و سایر عملیات را افزایش و کیفیت محصولات و خدمات را کاهش و در نتیجه درآمد را کاهش و هزینه زیست محیطی را افزایش می‌دهد.

این ویژگی ( ویژگی شمارهٔ 4) اهمیت برنامه‌ریزی و نظارت هماهنگ و یکپارچه (integrated) تمام مراحل پروژه را نشان می‌دهد.

ضرب‌المثل‌ها بیانگر اهمیت این موضوع است:     

- وقت طلاست.

- جلو ضرر را از هر کجا بگیری منفعت است.

- کار امروز را به فردا نیفکن.

و در نهایت:

        سرِ چشمه شاید گرفتن به بیل    چو پُر شد نشاید گذشتن به پیل (گلستان، باب اول، حکایت 4)

 

4- توضیح

با توجه به تعریف برنامه و طرح و پروژه که شرح آنها گفته شد، در زبان‌های گوناگون و حتی در سازمان‌های مختلف هر کشور در مورد واژه‌های برنامه، طرح، پروژه، وظیفه (task)، فعالیت (activity) اختلافات لغوی و معنایی و قانونی وجود دارد. از این رو چارچوب آنها روشن و آشکار نیست و گاه به جای هم نیز آنها را به کار می‌برند.

 

 

 

منبع: راهنمای نظارت و ارزیابی عملی طرح‌های جنگلداری (طرح‌های منابع طبیعی تجدید شونده)، مصطفی عبدالله‌پور، دانشگاه آزاد اسلامی واحد چالوس، چ 1، 1390، ص 1- 7.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >