ممرز، با نام علمی Carpinus betulus درختی است از تیره فندق (Corylaceae) یا تُوس (Betulaceae) که در حدود ۳۰درصد تعداد و حجم درختان جنگلهای شمال را تشکیل میدهد و از این نظر، نخستین گونه درختی محسوب میشود.
این درخت از ارتفاعات پایین جنگلهای شمال تا ارتفاع ۱۷۰۰ متری از سطح دریا دیده میشود و در کلِ جنگلهای شمال، از آستارا در استان گیلان تا گُلیداغ در استان گلستان پراکنده است.
به گفته کارشناسان ، بذردهی فراوانِ هرساله و قدرت بالای سازگاریاین گونه با محیط های مختلف، توان رقابت آن را با درختان دیگر بالاتر برده است.
یکی از کارشناسان ارشد سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور در اینباره به خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت: ممرز، نیمه سایه پسند است و بذر بالدار آن به راحتی منتقل میشود.
"بهرام دِلفاناباذری" افزود : در ایران ، ممرز فقط در جنگلهای خزری و جنگلهای اَرَسباران (آذربایجان شرقی) میروید و بهترین رویش و ریخت را در مرکز استان مازندران دارد.
وی بیان داشت: این گونه، بیشتر با توسکا، افرا، راش و بلوط تشکیل تیپ و جامعه گیاهی میدهد و به طور کلی خاکهای نیمهعمیق و عمیق و خنک را که ظرفیت نگهداری آب بالایی داشته باشد، میپسندد.
دِلفان اباذری ادامه داد: هرچه خاک از حالت قلیایی به اسیدی تغییرمیکند، تودههای ممرز بهتر میشوند ولی حالت اسیدی خاک اگر از حدی بیشتر شود برروی رشد این درخت تاثیر منفی میگذارد.
کارشناس ارشد سازمان جنگلها، مراتع وآبخیزداری کشورافزود: به دلیل زادآوری گستردهای که ممرز دارد، در جنگل کاریها، نهال آن کاشته نمیشود ولیدر برخی مناطق، با خراش سطحی خاک، استقرار بذر آن تسهیل میگردد.
وی گفت: بذر ممرز خوراک پرندگان میشود ولی چون تعداد آن زیاد است و توان رویش مطلوبی دارد، به تکثیر این درخت ضرر خاصی وارد نمیشود.
دلفاناباذری با بیان این که اگر آب و هوا مساعد باشد ، بذر دهی ممرز افزایش مییابد، گفت: برگ این درخت، مطلوب دام است و از گونههای خوش خوراک برای دام محسوب میشود.
وی اضافه کرد: در مناطق «میانْبَند» جنگل و در شروع فصل پاییز، دامداران شاخههای جوان ممرز را قطع و خشک میکنند و بر روی تاج درخت یا در انبار نگه میدارند تا در فصل زمستان که کمبود علوفه دارند، آن را به دام و به ویژه بره بدهند.
این کارشناس ارشد سازمان جنگلها و مراتع ادامه داد: به همین دلیل، ممرز در حاشیه دامداریها و آبادیها کمتردیده میشود که نتیجه همین تخریبها است.
دلفاناباذری درباره استفادههایی که از این درخت میشود،گفت: زغال ممرز، مرغوب است و دامداران آن را ترجیح میدهند و از آنجا که چوب آن الیاف بلند دارد برای کاغذسازی مناسب است و چون سفید رنگ است هزینه رنگبَری ندارد.
وی اظهارداشت: عمرممرز در مقایسه با دیگر درختان جنگلهای شمال، کم و زیر ۱۵۰سال است ولی وجود آن در راشستانها باعث افزایش کیفیت چوب راش میشود.
بررسیها نشان میدهد که میانگین قطر درختان ممرز در جنگلهای شمال ۴۰ تا ۴۵سانتی متر و مانند گونههای راش و بلوط است.
همچنین به طور متوسط در هرهکتاراز این جنگلها ۶۰اصله درخت ممرز وجود دارد که این رقم در راش و بلوط، به ترتیب ۴۸و ۱۵است. این آمار حاکی از گستردگی زیاد ممرز در مناطق وسیعی از جنگلهای شمال و ضرورت توجه ویژه به این گونه است.
کارشناس صنایع چوب سازمان جنگلها، مراتع وآبخیزداری کشور درباره ویژگی چوب ممرز گفت: چوب این درخت به رنگ سفید مایل به کرم است و آوندهایی ریز و پراکنده دارد.
"یدالله حسینپور" افزود: بههمین دلیل ، چوب ممرز "پراکنده آوند" محسوب میشود و دوایر سالیانه آن پهن است و چوب بهاره و تابستانه آن اختلاف رنگ محسوسی ندارد.
وی ادامه داد: چوب ممرز، نیمه سنگین با چگالی چوبِ سبز ۱/۰۵گرم برسانتی مترمکعب و چگالی بحرانی ۰/۶۸گرم بر سانتی مترمکعب و رطوبت چوب سبز ۵۰ درصد است.
حسینپور بیان داشت: چوب این درخت ، نیمه سخت تا سخت با «هَمکشیدگی» زیاد است و زیاد ترک میخورد وبه دلیل داشتن الیاف پیچ در پیچ، خاصیت شکاف خوری آن کم و کار باآن مشکل است.
این کارشناس صنایع چوب افزود: مقاومت چوب ممرز درمقابل ساییدگی زیاد و برای کفپوشها و ابزارهای چوبی که باید در برابر ساییدگی مقاوم باشند، مناسب است.
وی گفت : دوام طبیعی چوب این گونه جنگلی، متوسط و قابلیت آغشتگی آن خوب است و ازاین رو در صنعت تراورس راهآهن با چوب راش مقایسه میشود. هر چند ارزش کمتری دارد.
حسینپور اظهارداشت: از چوب ممرز درساخت فیبر، ، MDFکاغذ، واگن، اتاق کامیون، قالب کفش، ماکو و ماسوره استفاده میشود.
کارشناسان جنگل میگویند: ممرز در مزارع و نزدیک دامسراهای شمال که محیط باز است، به صورت تک درخت دیده میشود و در چنین مکانهایی قدرت رقابت بیشتری دارد.
این درخت به دلیل داشتن پوست نازک ، حساسیت کمی به صاعقه دارد و آن را از خود عبور میدهد و جزء گونههایی محسوب میشود که در ابتدای بهار سبز میشوند. ممرز درختی نیمه نم پسند است که نسبت به دیگر گونههای جنگل های شمال، حرارت زیادی میخواهد و ریشهای افشان دارد.
این گونه از ۲۰ـ ۴۰سالگی، همه ساله یا حداکثر یک سال در میان، بذر میدهد.
با این اوصاف به نظر میرسد به دلیل در معرض انقراض نبودن، نسبت به آن توجه تحقیقاتی لازم نشده است. به ویژه قدرت سازگاری آن با محیط های مختلف باعث گسترش آن در سرتاسر جنگلهای شمال شده که زمینهای مناسب برای تحقیقات جنگل شناختی و بومشناختی است.
