جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
جوامع گیاهی در جنگل های شمال
ساعت ٧:٥٩ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٧ شهریور ۱۳۸٦  

   آب و هوای معتدل و مرطوب و خاک مناسب جنگلهای شمال باعث شده است در این جنگلها، تنوع زیستی بالایی به وجود آید به نحوی که در حدود ۳۰۰ گونه درختی و درختچه ای در این ناحیه شناسایی شده است. گذشته از این، صدها گونه علفی در جنگل‌های شمال می‌روید که بسیاری از آنها ناشناخته است.

تعدد و تنوع گونه‌ها، باعث شده است دراین جنگل‌ها، جوامع گیاهی مختلفی به وجود آید که هر کدام دارای خصوصیات و ارزش ویژه‌ای هستند.

"فرهنگ اسداللهی" عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس در گفتگو با ایرنا، درباره اهمیت جوامع گیاهی جنگل‌های شمال گفت: جنگل‌های شمال کشور با تنوع خاص ژنتیکی، یکی از بزرگترین منابع طبیعی کشور محسوب می‌شود.

وی افزود: ایران از نظر ژئوبوتانیک (زمین گیاهی) مقام خاصی در دنیا دارد ومانند پلی، مناطق فیتوژئوگرافیک (گیاهْ زمینْ نگاری) خاورمیانه را به هم متصل می‌کند.

اسداللهی با اشاره به اینکه جوامع گیاهی مشابه را اتحادیه می‌نامند گفت: در مطالعاتِ جامعه‌شناسیِ گیاهیِ جنگل‌های شمال، سه اتحادیه به نام‌های اتحادیه انجیلی و ممرز، اتحادیه توسکای ییلاقی، اتحادیه تمشک و راش وجود دارد.

این استادیار دانشگاه آزاد تصریح کرد: اتحادیه تمشک و راش را این جانب در سال ‪ ۱۳۶۹ ‬در منطقه اَسالِم گیلان شناسایی کردم و شامل سه جامعه است.

وی تصریح کرد: یکی از جوامع جلگه‌ای، جامعه توسکا ـ لرگستان است که بر روی خاک‌های مرطوب کنار رودخانه‌ها و به طور کلی در مناطقی که سفره آب زیر زمینی آن بالاست تشکیل می‌شود.

              این  جامعه‌شناس گیاهی افزود: ازدیگر  جوامع  گیاهی در مناطق جلگه‌ای شمال، جامعه

 مَلَج ـ توسکاسِتان‌است که علاوه‌بر ملج و توسکا، گونه‌هایی همچون افسونگرِ شب و خُرْمَنْدی در آن دیده می‌شود.

اسداللهی با اشاره به رویش گونه کمیاب سفید پَلَت در شمال کشور گفت : این گونه یکی از گونه‌های بومی و نادر در جنگل‌های خزری است که بر روی خاک‌های آبرفتی مانند شرق رودخانه سفید رود می‌روید.

  وی افزود : سفید پلت یک گونه نادر و در حال انقراض است و به همین دلیل در ذخیره گاه جنگلی «صَفرا بسته» گیلان و چند منطقه دیگر، مورد محافظت و حمایت قرار می‌گیرد.

این استادیار دانشگاه درباره جامعه شمشادستان گفت: این جامعه به صورت پراکنده در سواحل و مناطق جلگه‌ای جنگل‌های گیلان و مازندران در زیر اشکوب درختان جنگلی بزرگ دیده می‌شود.

وی هشدار داد: متاسفانه امروزه براثر مداخلات مردم و بهره‌برداری بی‌حساب و قطع‌های یکسره، این جامعه جنگلی تخریب و به زمین‌های زراعی تبدیل شده و مختصر باقیمانده آن نیازمند توجه است.

    وی  در  ادامه  گفت: یکی  از  جوامعی  که    شمشاد  در     آن دیده می‌شود،    جامعه  داغداغان - شمشادستان است که برای نخستین بار این جانب و آقایان زارع و رحمانی آن را در سال ‪ ۱۳۷۷در منطقه نوشهر شناسایی کردیم.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد واحد نوشهر و چالوس گفت : باتوجه به اینکه گونه شمشاد در حال انقراض است باید برای حفظ آن اقدام کرد.

وی یکی از جوامع گیاهی جنگل‌های شمال را جامعه اَنجیلی - مَمْرَزِستان ذکر کرد و گفت : انجیلی یکی از گونه‌های بومی و نادر جنگل‌های شمال شمال و باقیمانده از دوران سوم زمین شناسی است که ارزش و اهمیت آن در کشور هنوزشناخته شده نیست.

این استادیار دانشگاه افزود: در روند تخریب جنگل‌های شمال، فشار وارد شده بر گونه انجیلی به قدری بوده که به نظر می‌رسد برای سال‌های آتی، این گونه را باید در ذخیره گاه ها و پارک‌های جنگلی جستجو کرد.

اسداللهی افزود : انجیلی درختی زیباست و مقاومت بالایی در برابر آلودگی هوا دارد و در حفظ محیط زیست و تنوع زیستی و حفظ اکوسیستم و حیات وحش منطقه نقشی اساسی ایفا می‌کند.

وی درباره جوامع جنگلی مناطق میان بند جنگل‌های شمال گفت: یکی‌از جوامع در این محدوده، جامعه بلوط - ممرزستان است که بر روی سنگ مادر آهکی تشکیل می‌شود.

این جامعه شناس گیاهی افزود: بلوطِ بُلَند مازُو، یکی از بلندترین درختان جنگلی شمال کشور و گونه‌ای نورپسند است که هرچه از غرب جنگل‌های شمال به طرف شرق می‌رویم، سطح جنگل‌های آن افزایش می‌یابد.

وی تصریح کرد: این نوع بلوط در جنگل‌های شمال به شدت بهره برداری شده، تا آن جا که گونه ممرز در بعضی مناطق جانشین آن شده است.

اسداللهی جامعه شاه بلوط را یکی دیگر از جوامع گیاهی میان‌بند درجنگل‌های شمال ذکر کرد و گفت: این گونه در استان گیلان و در دره‌های وِیسرود، قلعه رُودْخان، شفارود و امامزاده ابراهیم وجود دارد و نخستین بار دکتر محمد حسین جزیره‌ای در سال ‪  ۱۳۴۰ ‬آن را مطالعه و بررسی کرد.

وی تاکید کرد : شاه بلوط گونه‌ای ارزشمند و دارای میوه خوراکی است ولی متاسفانه دراین مناطق، بعضی از پایه‌های آن به بیماری " مرگِ شاه بلوط " مبتلا شدند.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد نوشهر و چالوس در ادامه گفت: یکی دیگر از جوامع گیاهی در مناطق میان بند جنگل‌های شمال، جامعه وَن است.

وی افزود: ون یکی از گونه‌های ارزشمند و با اهمیت صنعتی در جنگل‌های شمال است که از جلگه تا ارتفاعات، در دامنه‌های شمالی و دره‌های مناطق مرطوب و نیمه مرطوب و حتی نیمه خشک دیده می‌شود.

این استادیار دانشگاه اضافه کرد: یکی از جوامع گیاهی مهم، راشستانها محسوب می‌شوند که از ارتفاع ‪ ۵۰۰‬تا ‪ ۲۲۰۰‬متر از سطح دریا وجود دارند.

وی ادامه داد : راش ‪ ۱۵/۵‬درصد سطح جنگل‌های شمال را تشکیل می‌دهد و ‪۲۵‬ درصد چوب بهره‌برداری شده از جنگل‌های شمال، از این گونه است.

وی گفت : جامعه سُرْخدار که به طور پراکنده از مازندران تا گرگان و برخی دره‌های گیلان گسترده شده است، به دلیل اهمیت گونه سرخدار از جوامع مهم مناطق کوهستانی جنگل‌های شمال محسوب می‌شود.

اسداللهی افزود: سرخدار یکی از گونه‌های مهم سوزنی برگ شمال کشور و بازمانده دوران سوم زمین شناسی است که از آن ، ماده ضد سرطان " تاکزین" استخراج می‌شود.

وی تاکید کرد : باتوجه به اهمیت حیاتی این گونه، برای حفظ آن، اقدامات حفاظتی صورت گرفته است و باید هرگونه بهره‌برداری چوبی و تجاری از آن ممنوع باشد.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد نوشهر و چالوس درباره جوامع گیاهی مناطق مرتفع جنگل‌های شمال گفت: یکی از جوامع گیاهی مرتفع کوهستانی جامعه بلوط - لِوَرِستان است که به صورت آمیخته در مرز بالای جنگل‌های شمال و اغلب به شکل درختچه دیده می‌شود.

وی افزود: این جامعه، حفاظتی و حمایتی محسوب می‌شود و از نظر جلوگیری‌از فرسایش خاک، ارزش حیاتی دارد، به خصوص آنکه به‌دلیل چرای دام و بهره‌برداری بی حساب، به صورت جنگل‌های مخروبه در آمده است.

    اسداللهی گفت : این  جامعه   به مراتع ییلاقی    دامداران    ختم می‌شود  و  به  علت وضع ‌خاص بوم شناختی باید قرق‌اعلام واز دخل وتصرف و برداشت درآن جلوگیری‌شود.

به گفته او از جوامع گیاهی مهم مناطق مرتفع جنگل‌های شمال، جامعه‌اُرْسِستان در حد بالای جنگل است که برخی از گونه‌های آن، بالِشتکِ خرس نامیده می‌شود.

وی تصریح کرد: گونه اُرْس برای حفظ آب و خاک و بستر جنگل و حفظ محیط زیست و تنوع زیستی منطقه نقشی اساسی دارد و باتوجه به اینکه در ارتفاعات شمال کشور، قطرات باران درشت است، وجود این گونه از شدت برخورد باران با زمین می کاهد و جلوی ایجاد سیل را می‌گیرد.

اسداللهی جامعه توسکاسِتان را یکی دیگر از جوامع گیاهی ارتفاعات بالای جنگل‌های شمال ذکر کرد و گفت: این جامعه به دلیل وضع خاص اقلیمی و ادافیکی و توپوگرافی در حدِ بالاییِ برخی از مناطق جنگلی شمال دیده می‌شود و باید جنگل حفاظتی و حمایتی محسوب شود.

وی تاکید کرد: باتوجه به اینکه رویشگاه‌ این گونه، محدود ومنحصر به‌فرد است ،باید در قالب ذخیرگاه‌جنگلی محافظت شود و درباره آن تحقیقات جامعی‌انجام‌گردد.

وی درباره جوامع گیاهی مناطق شبه مدیترانه‌ای شمال گفت: این مناطق، آب و هوای گرم و خشک دارند و بیشتر بارندگی آن در زمستان و بهار است.

این استادیار دانشگاه اضافه کرد : رودبار در استان گیلان و دره حسن آباد در شهرستان چالوس از جمله این مناطق هستند که در آنها جامعه زَرْبینِستان دیده می‌شود.

وی ادامه داد : زیتون تنها گونه‌ای است که با این اقلیم سازگای پیداکرده  و به صورت گونه‌ای چند منظوره برای توسعه درخت کاری و مشارکت‌های مردمی در این اقلیم کشت و پرورش داده می‌شود.

اسداللهی با اشاره به جامعه نُوش در قِزِل‌قلعه علی‌آباد در استان گلستان، تصریح کرد: موطن اصلی نوش، کشور چین است و جنگل مذکور در این استان در حدود ‪۱۹۵‬ هکتار وسعت دارد که قسمت عمده آن تخریب شده و به‌صورت ذخیرگاه اداره ‌می‌شود.

وی تصریح کرد: رویشگاه طبیعی این گونه، کمیاب است و به دلیل ارزش و اهمیت ژنتیکی، جایگاه ویژه‌ای را در میان ذخایر جنگلی کشور دارد.

این جامعه شناس گیاهی گفت: جامعه پسته خوراکی یکی ازجوامع گیاهی منطقه ایران - تُورانی است که در جنگل‌های اطراف مراوه‌تپه مانند قازان قایه درشرق استان گلستان، به صورت پراکنده در سطحی به مساحت ‪ ۵۰۰‬هکتار دیده می‌شود.

وی گفت: منطقه گیاهی ایران ـ تُورانی در کل ‪ ۳۶۱‬گونه چوبی دارد که بعضی از این گونه‌ها به علت شرایط خاص بوم شناختی، وارد منطقه خزری و جنگل‌های شمال شده‌اند که پسته خوراکی یکی از آنهاست.

وی افزود: این جنگل‌های پسته به دلیل اهمیت بوم شناختی و اقتصادی ازنظر تنوع ژنتیکی‌و زیستی وحفظ اکوسیستم درخور توجه‌اند و باید مدنظر قرارگیرند

جوامع گیاهی جنگل‌های شمال از نظر نوع مداخله به سه دسته تقسیم می‌شود.

دسته نخست ، جوامع حفاظتی شامل زَربینِستان اُرْسِستان، بلوط ـ لِوَرِستان، پسته، توس و شاه بلوط است.

دسته دوم ، جوامع تولیدی است که شامل راشستان، بلوط -ممرزستان، بلوط - آزادِستان و انجیلی - ممرزستان است.

در دسته سوم جوامع ذخیره گاهی و با ارزش ویژه قرار می‌گیرند که شامل شمشادستان، سرخدار، نوش و سفید پلت است.

کارشناس ناظر طرح‌های جنگلداری پَلَت چشمه و پیَمبور درحوزه اداره‌کل منابع طبیعی غرب مازندران درباره   جوامع  گیاهی   محدوده  فعالیتش  گفت: جامعه  گیاهی  در  اطراف  رودخانه  سردآبرود ، بلوط - لورستان و در ارتفاع بیشتر، راش - افراسِتان است.

"عباس تقی پور" افزود : در عمق جنگل، جامعه راشستان وجود دارد و در ارتفاع کمتر و نزدیک مناطق روستایی، به دلیل بهره‌برداری‌های انجام شده، راش کم و بلوط زیاد می‌شود.

این کارشناس ارشد جنگلداری ادامه داد : بهترین جامعه در این منطقه ، جامعه راشستان است که کیفیتی عالی دارد.

به گفته‌او جامعه راش - بلوطستان به دلیل نزدیکی به روستاهای داخل جنگل، به‌شدت تخریب شده و به‌حالت تُنُک درآمده و اِزگیل و وَلیک در آن زیاد شده‌است.

تقی پور اضافه کرد : در سریِ پلت چشمه ، در ارتفاعات بالا، راشستان و در ارتفاع پایین، گونه‌های دیگر همچون افرا و گیلاس جنگلی وجود دارد.

کارشناس ناظر طرح‌های جنگلداری پلت چشمه و پیمبور اظهار داشت : در این منطقه، مطالعات جامعه شناسی گیاهی، جز یک مورد که نتایج آن هنوز نهایی نشده، انجام نشده است و تحقیقات زیادی می‌توان در این جنگل‌ها انجام داد.

کارشناسان می‌گویند:با  وجود مشابهت‌هایی که بین جنگل‌های شمال و جنگل‌های اروپا وجود دارد، به دلیل طولانی تر بودن فصل رویش در جنگل‌های خزری ، میزان رشد در گیاهان و درختان این منطقه بیشتر است.

قطر درختانی نظیر راش در جنگل‌های شمال از یک متر هم بیشتر می‌شود که نظیر آن اغلب در اروپا دیده نمی‌شود.

مدیرکل دفتر جنگل‌کاری و پارک‌های جنگلی  سازمان جنگل‌ها و مراتع گفت: جنگل‌های شمال با تنوع گونه و تنوع ژنیتکی فراوان و ارزشمند خود، یادگار دوران سوم زمین شناسی و یکی از با ارزش‌ترین جنگل‌های جهان در نیمکره شمالی است.

"محمدعلی هدایتی " یادآور شد : این جنگل‌ها را باید مدیون رشته کوه البرز دانست که باعث به وجود آمده جنگل‌های خزری از ارتفاع سطح دریا تا ارتفاع ‪ ۲۳۰۰‬متر شده است.

به گفته او جنگل‌های شمال به دلیل قدمت ، تنوع ژنتیکی، تنوع گونه‌های درختی، درختچه‌ای، بوته‌ای و علفی و تنوع جانوری از حوادث بین یخچالی در دوران چهارم زمین شناسی مصون مانده است.

وی گفت : میزان بارندگی در غرب جنگل‌های شمال ‪ ۱۹۰۰‬میلی متر و در شرق آن ‪ ۶۰۰‬میلی متر است و در آن گونه‌هایی از درخت و درختچه یافت می‌شود که منحصر به فرد هستند و در نقاط دیگر دنیا وجود ندارند.

مدیرکل دفتر جنگل کاری و پارک‌های جنگلی سازمان جنگل‌ها و مراتع درباره گسترش جنگل‌های شمال افزود : این جنگل‌ها از شمال غرب به کوه‌های ماورای قفقاز و از شمال شرق تا جنگل‌های گُلیداغ و حتی قسمت‌هایی از بجنورد اتصال دارد.

هدایتی اضافه کرد : در مناطق جلگه‌ای و پایین بند جنگل‌های شمال ، در گذشته درختان تنومند و قطوری از گونه‌های مختلف وجود داشت که به مرور بر اثر تغییرکاربری‌های قانونی و غیرقانونی، کمیت و کیفیت آنها پایین آمده است.

این مسئول سازمان جنگل‌ها و مراتع گفت : هم اکنون آثار و بقایای این گونه‌ها را در جنگل‌ها و پارک‌های جنگلی و طرح‌های جنگلداری می‌توان دید.

وی از گونه‌های درختیِ بلند مازو، ممرز، انجیلی، سفید پلت ، توسکا، شَبْ خُسب، آزاد، اُوجا، داغداغان، شمشاد، لَرْگ، پَلَت، لیلَکی، خُرمَندی، توت، انجیر، بید، ازگیل، ولیک، انار، آلوچه، سیاه اَربه، سیاه‌اَل، و از گونه‌های درختچه‌ای و بوته‌ای، یاسمن، دارْدُوست، رازَک ، انگور، اَزْمَلَک و تمشک را نام برد.

هدایتی درباره مناطق میان بند جنگل‌های شمال و گونه‌های آن گفت : علاوه بر گونه‌های یاد شده گونه‌های دیگری مانند شیرْدار، نَمدار، وَن و مَلَج و با فراوانیِ بیشتر، بلوط و ممرز دیده می‌شود.

مدیرکل دفتر جنگل کاری و پارک‌های جنگلی سازمان جنگل‌ها و مراتع تصریح کرد: درمیان بند، بلوط و ممرز در بیشتر نقاط تیپ غالب را تشکیل می‌دهند و یا بر حسب وضع خاک و توپوگرافی و جهت جغرافیایی و اقلیم، مجموعه گونه‌های ممرز و بلوط، پلت و شیردار و نمدار به صورت آمیخته وجود دارد.

به گفته این مسئول در این مناطق از تعداد گونه‌هایی نظیر لیلکی ، لرگ ، شب خسب، توت ، انجیر و اوجا کاسته می‌شود و در جنگل‌هایی که تخریب نشده باشند، گونه‌هایی مانند ازگیل ، وَلیک و آلوچه وجود ندارد.

وی بیان داشت : یکی درختان مهم مناطق مرتفع ، درخت راش است که به صورت خالص و یا آمیخته با ممرز و گاه با درختان پلت، شیردار، ون ، سرخدار ، گیلاس جنگلی و بارانَک یافت می‌شود.

هدایتی ادامه داد : در شرق استان گلستان ، درخت مناطق مرتفع، همان بلند مازو است که به جای درخت راش ظاهر می‌شود.

این مسئول سازمان جنگل‌ها و مراتع گفت : درخت بلند مازو همراه با سایر گونه‌هایی یاد شده وجود دارد و گاهی در راشستان نیز درختانی مانند بارانک، گیلاس جنگلی، سرخدار، ملج ، توسکایِ ییلاقی به صورت آمیخته در بعضی از نقاط دیده می‌شود.

هدایتی درباره درختان مناطق مرتفع و  سرد گفت : در این مناطق که نیمه مرطوب نیز قلمداد می‌شود، اَفراهای سرما پسند، نظیر کَرکُو، افرای خزری، کرب و گونه‌هایی همچون گلابی جنگلی، ازگیل، ولیک، آلوچه جنگلی، دَغدَغَک ، اَل، تَنْگَرْس، شن ، شیرخِشت، شیمشیر، سیاه تُوسه، سیاه اَربه، بُداغ ، هفت کُول، گالش انگور، زرشک ، دیوآلبالو، نسترن، لِوَر و اُوری دیده می‌شود.

وی در ادامه افزود : در مناطق نیمه خشک یا مدیترانه‌ای جنگل‌های شمال ، نظیر دره‌های رستم‌آباد،  دره چالوس، دره هراز، تجن و تالار و قسمت‌هایی در شرق استان گلستان مانند قپان و کلاله، به علت کم بودن بارندگی سالانه و کمبود رطوبت نسبی هوا، درختان و درختچه‌هایی همچون داغداغان  زربین ، زیتون، ارغوان، انار، انجیر، سیاه تلو، سیاه‌ال، کَچَف، ازگیل، ولیک و آلوچه جنگلی دیده می‌شود.

مدیرکل دفتر جنگل کاری و پارک‌های جنگلی سازمان جنگلها و مراتع اظهار داشت : به طورکلی گونه‌های غالب در جنگل‌هایی شمال ، به ترتیب شامل راش ، ممرز ، بلوط ، توسکا ، افرا، انجیلی و خرمندی است.

کارشناسان امر برای شناخت دقیق جوامع گیاهی در جنگل‌های شمال بر لزوم انجام مطالعات جامع تاکید کردند و گفتند: این مطالعه در محدوده دانش "جامعه‌شناسی گیاهی" قرار دارد.

 بررسی‌ها و تحقیقاتی که در زمینه شناخت جوامع گیاهی در جنگل‌های شمال انجام شده، بسیار کم است و هر از چندگاه، از کشف یک جامعه گیاهی جدید خبر داده می‌شود.

 صرف نظر از گونه‌های درختی و درختچه‌ای که شناخت نسبت به آنها بیشتر است، آگاهی فراوانی درباره گیاهان بوته‌ای و علفی وجود ندارد. تنوع گیاهی در جنگل‌های خزری زیاد است و بسیاری از گونه‌های علفی هنوز شناسایی نشده است.

 از طرف دیگر، مطالعه جوامع گیاهی ، تخصص و زمان زیادی می‌خواهد و تاکنون پژوهشگران معدودی در این زمینه کار کردند.

  روشن شدن سیمای کلی جوامع گیاهی درجنگل های شمال، راه استفاده بهینه از جنگل را هموارتر می‌کند و بدیهی است که با شناخت بهتر، برنامه‌ریزی‌ها دقیق تر و واقعی خواهد بود.  بعضی از جوامع گیاهی، نادر و منحصر به فرد هستند و با شناسایی و محافطت از آنها می‌توان از نابودی احتمالی این جوامع جلوگیری‌کرد و ذخیره‌ای ارزشمند به وجود آورد.

 دستگاه‌های اجرایی نیز می‌توانند با کمک به مراکز پژوهشی از جمله دانشگاه‌ها، مقدمات لازم را برای گسترش تحقیق درباره جوامع گیاهی فراهم آورند، اقدامی که در نهایت ، کار مدیریت جنگل را علمی تر و آسان‌تر می‌کند.

همچنین  شناخت جوامع گیاهی و گونه‌های جنگل‌های شمال، امر گسترش استفاده از محصولات غیر چوبی جنگل را که هدفی جهانی است، تسهیل می‌کند و تنوع بهره‌گیری از جنگل را بالا می‌برد.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >