جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
بهره برداری جنگل های شمال
ساعت ٩:۱٦ ‎ق.ظ روز جمعه ٩ شهریور ۱۳۸٦  

    برداشت محصولات چوبی، رایج‌ترین نوع بهره‌برداری از جنگل محسوب می‌شود که در طی آن با قطع درختان، چوبِ به دست آمده، به شکل‌های گوناگون مصرف می‌شود.

در سال‌های اخیر، به طور کلی در جهان تلاش شده است تا به جنگل به صورت «مخزن چوب» نگریسته نشود و علاوه بر توجه به طبیعت گردی، استفاده ازمحصولات غیر چوبی جنگل، همچون گیاهان دارویی، صمغ و رزین درختان، رونق بیشتری یابد.

با این حال، نیاز بشر به چوب، همچنان گسترده و فراگیر است. این ماده در مقایسه با بسیاری از مواد دیگر، ارزان تر و آسان یاب تر است و به‌دلیل سبکی و شکل پذیری و مقاومت بالا، کاربردهای فراوانی دارد.

از آنجا که جنگل‌های شمال ایران ، تنها منبع تولید چوب در کشور محسوب می‌شود، موضوع بهره‌برداری از این جنگل‌ها، به ویژه در دهه‌های اخیر، از مباحث مطرح و گاه جنجال برانگیز بوده است.

یکی از کارشناسان جنگلداری درباره سابقه بهره‌برداری از جنگل‌های شمال، به خبرنگار ایرنا گفت : اگر از مدت زمان کوتاهی که درزمان نادر شاه‌افشار، از جنگل‌های شمال برای کشتی‌سازی در دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان استفاده می‌شد بگذریم، بهره‌برداری از جنگل‌های شمال به صورت متمرکز به دوران قاجاریه باز می‌گردد.

 نادر رضایی افزود: در سال۱۲۵۱‪ ‬هجری شمسی و در زمان حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار، قراردادی با یک یهودی انگلیسی به نام«بارون یولیوس رویتر» بسته شد و به موجب این قراردادِ قطعی و انحصاری، وی حق داشت جنگل‌هارا قطع یکسره وچوب آن را به خارج ازکشور حمل و فقط ‪ ۱۵‬درصد از سود حاصل رابه دولت پرداخت کند.

وی اظهار داشت : در سال ‪ ۱۲۶۵‬در مقابل دریافت ‪ ۵۰‬هزار تومان، امتیاز بهره‌برداری از جنگل‌های گیلان برای مدت دو سال به روس‌ها واگذار شد.

این کارشناس جنگلداری ادامه داد : «آگاکی لکوویچ خوشتاریای گرجی» درسال ‪۱۲۹۰‬امتیازات زیادی برای بریدن چوب جنگل‌های تالش به دست آورد و در همین سال، افراد دیگری از کشور روسیه، امتیازاتی گرفتند.

رضایی یادآور شد : جنگل‌های دولتی آستارا در سال ‪ ۱۳۰۲‬به مدت پنج سال به شرکت یونانی «ساندی پوز» و در این سال جنگل‌های تالش به پیمانکاران فرانسوی و سوئدی اجاره داده شد.

وی اظهار داشت : شرکت سوئدی ، پس از انقضای مدت قرار داد، به مدت سه سال مجوز قطع درختان شمشاد مازندران را کسب و چوب حاصل را به روسیه صادر کرد.

این کارشناس گفت : به تدریج، مقاطعه‌کاران داخلی، جانشین پیمانکاران‌خارجی شدند. از جمله درسال ‪ ۱۳۰۴‬شرکت چوب بری «تمیشان» به‌اهتمام حاج مُعین‌بوشهری و سالارحشمتِ اسفندیاری و دو نفر فرانسوی تأسیس شد و تا سال ‪ ۱۳۳۵‬به کارخود ادامه داد.

رضایی افزود : در سال ‪ ۱۳۰۸‬شرکت چوب ایران در پل سفید برای بهره‌برداری از جنگل‌های منطقه و تهیه تراورس تأسیس گردید و به طور کلی از سال ‪ ۱۳۰۹‬و با شروع ساخت راه‌آهن سراسری و نیاز مبرم به تراورس ، فعالیت پیمانکاران داخلی به شدت گسترش یافت.

وی گفت: چون در آن زمان جنگل‌های شمال، جاده جنگلی چندانی نداشت ، عمده برداشت‌ها در اطراف جاده‌ها و از جنگل‌های جلگه‌ای که خروج چوب ازآنها آسان تر بود، انجام می‌شد.

این کارشناس جنگلداری تأکید کرد : در نتیجه این کار، قسمت اعظم جنگل‌های جلگه‌ای، به ویژه در مرکز مازندران نابود شد.

به گفته او تاریخ بهره‌برداری از جنگل‌های شمال را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد که  مرحله اول شامل دوران استفاده از چوب برای تأمین‌نیازهای اولیه نظیر ساختمان و سوخت بود و از ابتدا تا اواسط سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ادامه داشت (سلطنت ناصرالدین شاه:۱۲۲۷ـ ۱۲۷۵ هش). 

وی مرحله دوم را تولید چوب برای صادرات ذکر کرد و گفت : مهم‌ترین گونه صادراتی، چوب شمشاد و به روسیه و دیگر کشورهای اروپایی بود که علاوه بر تأمین نیازهای اولیه انجام می‌شد و تا سلطنت رضاشاه (۱۳۰۴) ادامه داشت.

این کارشناس جنلگداری گفت : در مرحله دوم ، دید حاکم برجنگل، اقتصادی و فنی و با هدف افزایش حجم چوب بود و به توسعه جنگل توجهی نمی‌شد.

رضایی در ادامه افزود : در این مرحله شیوه‌های غیر اصولی قطع و برش‌های یکسره در سطوح وسیع در بسیاری از مناطق جنگلی به ویژه جنگل‌های جلگه‌ای مازندران و گیلان همراه با اعطای امتیاز بهره‌برداری از جنگل‌های تجاری به بیگانگان بود.

وی اظهار داشت : نتیجه این اقدام، تخریب وسیع جنگل‌ها و نابودی برخی از گونه‌های با ارزش نظیر شمشاد بود که امروزه سطح بسیار کمی ازآن باقی مانده است.

این کارشناس جنگلداری درباره پیامدهای مرحله دوم بهره‌برداری ازجنگل‌های شمال اضافه کرد: در این دوره با وجود عقد قراردادهای زیانبار بر کشورمان، صادرات چوب به خارج، موجب شد تا ارزش آن بیشتر شناخته شود و متعاقب آن با آشکارشدن اهمیت جنگل و پی‌بردن به اهمیت آن، به تدریج دست شرکت‌های خارجی کوتاه گردد و این خود سرآغازی شود برای استقلال فکری و ارتقای دانش فنی جنگلداری کشور.

رضایی گفت : مرحله سوم بهره‌برداری از جنگل‌های شمال از سال ‪ ۱۳۳۸‬آغاز می‌شود که تهیه طرح‌های جنگلداری آغاز و هر گونه عملیات بهره‌برداری از جنگل‌ها فقط در قالب طرح مدون، مجاز شناخته شد.

وی افزود: در ابتدا از مشاوره یا کمک مستقیم کارشناسان خارجی و مؤسسات بین‌المللی مرتبط با جنگل استفاده می‌شد ولی به تدریج کارشناسان داخلی با تأسیس آموزشگاه‌ها و دانشکده‌های منابع طبیعی، جانشین آنها شدند.

این کارشناس ادامه داد : بسیاری از کارگاه‌های کوچک، برای رفع نیازمندی های جامعه، به کارخانه‌های صنایع چوب تبدیل و واحدهای تابع سازمان جنگل‌ها، تخصصی‌تر شد.

رضایی گفت : در این مرحله، روش‌های قطع یکسره در سطح وسیع ، با روش‌های علمی و جدید جانشین شد و ارزش تجاری و اقتصادی جنگل‌ها، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت.

او درباره دیگر ویژگی‌های مرحله سوم بهره‌برداری از جنگل‌های شمال یادآور شد : شرکت‌های متعددی برای اجرای طرح‌های جنگلداریِ تدوین شده ، آغاز به کار کردند و روش‌های سنتیِ بهره‌برداری به سمت روش‌های پیشرفته و صنعتی تغییر کرد.

این کارشناس جنگل افزود : ورود انوع ماشین‌های بهره‌برداری جنگل و ساخت جاده‌های جنگلی متعدد و تشکیل واحدهای اداری و بازرگانی مختلف برای تولید انواع فرآورده‌های جنگلی، از دیگر تحولات صورت یافته در این مراحل بود.

رضایی گفت: در حدود سه دهه قبل، سطح جنگل‌های دارای طرح جنگلداری درحدود۱۰۰هزار هکتار بود که به تدریج، اکثر جنگل‌های شمال دارای طرح جنگلداری شد و صنایع چوب از قبیل نئوپان، فیبر و کاغذسازی در مدتی کوتاه ، گسترش پیدا کرد.

وی در خصوص وضع فعلی بهره‌برداری از جنگل‌های شمال تصریح کرد: اکنون جز در مواردی که مشکلات اجرایی نظیر کم بودن حجم برداشت و پراکندگی درختان وجود دارد، از تبدیل تنه صنعتی به چوب الواری و همچنین تولید زغال، اثر چندانی باقی نمانده است و عمده فرآورده‌های جنگلی تولیدی، باانواع ماشین‌های کشنده چوب از جنگل خارج و به محل مصرف منتقل می‌شود.

این کارشناس جنگل افزود: خروج هر چه سریع تر فرآورده‌های جنگلی‌تولیدی و حمل زودهنگام به کارخانه‌ها، علاوه بر تأمین به موقع نیازهای چوبی جامعه، از افت کیفیت چوب که براثر نگه داشتن به مدت طولانی به وجود می‌آید، جلوگیری می‌کند.

رضایی درباره مشکلات بهره‌برداری در جنگل‌های شمال گفت : ماشین‌های مورد استفاده در جنگل، قیمت بالایی دارد و افزایش سرسام آور هزینه‌های اجرایی و توان اقتصادی پایین بسیاری از مجریان طرح‌های جنگلداری موجب گردیده است ‌تا در اغلب موارد، ماشین‌های بهره‌برداری، متناسب با وضع جنگلِ مورد بهره‌برداری به کار گرفته نشود.

وی با بیان این که دستگاه‌های متولی در زمینه عرضه ماشین‌های مورد نیاز و ملزم کردن مجریان طرح‌ها  به  استفاده از آن، نقش چندان پررنگی ندارند، صادر نشدنِ به موقع پروانه قطع و مشکلات اجتماعی و ایجاد مانع در انجام یافتن اصولی کارها را از دیگر مشکلات موجود برشمرد.

این کارشناس جنگل افزود : کم شدن حجم برداشتِ چوب اغلب ناشی از افراط در تغییر نگرش کارشناسی  و  ایجاد  محدودیت در به کارگیری  انواع ماشین‌های  بهره برداری، از نارسایی‌های بهره‌برداری از جنگل‌های شمال است.

به گفته رضایی در طراحی و احداث برخی از شبکه‌های اصلی و فرعی جاده‌های جنگلی شمال ، اشکالات فنی وجود دارد و کم توجهی و گاه، بی‌توجهی برخی از مجریان طرح برای رفع این مشکلات و به طور کلی بی‌توجهی به احداث اصولی و نگهداری به موقع مسیرهای چوب کشی از دیگر کاستی‌ها است.

کارشناسان می‌گویند : با توجه به تغییر شیوه جنگل شناسی جنگل‌های شمال از «پناهی» به «تَک گزینی» و «گروه گزینی»، روش‌های بهره‌برداری از جنگل نیز تغییرکرده‌است.  برای اجرای شیوه تک گزینی، جاده جنگلی و مسیر چوب کشی بیشتری نیاز است. همچنین ابزارها و ماشین‌های قطع و حمل چوب، باید کارآمدتر باشد. هریک از ماشین‌های بهره‌برداری، ده‌ها میلیون تومان و حتی بیشتر قیمت دارند و باتوجه به این که ساخت جاده‌های جنگلی نیز پرهزینه است،مجریان طرح‌های جنگلداری ممکن است به دلیل تنگنای مالی، کیفیت کار خود را در اداره و بهره‌برداری علمی از جنگل، کاهش دهند.

یکی از کارشناسان ناظر اداره‌کل منابع طبیعی غرب مازندران  گفت : با توجه به  تک گزینی شدن شیوه جنگل شناسی، باید مسیرهای «اِسکیدِر رو» بیشتر شود زیرا با ماشین «اِسکیدِر» می‌توان تا شیب ‪ ۴۵‬درصد نیزعملیات بهره‌برداری انجام‌داد. 

 عباس تقی‌پور افزود : سیاست فعلی بهره‌برداری این است که بیشتر، گرده بینه و تنه کشیده شود و حداکثر طول تنه درخت که پس از قطع ، در کف جنگل کشیده و به محل بارگیری منتقل می‌شود، ‪ ۱۲‬متر و در بعضی جاها ۶ متر است زیرا کشیدن تنه بزرگ ، به جنگل آسیب زیادی می‌رساند.

کارشناس ناظر اداره‌کل منابع طبیعی غرب مازندران ادامه‌داد: به دلیل بهتر شدن بهره‌برداری از جنگل، ضایعات چوب و مازادِ مقطوعات و قارچ زدگی کمترشده و چون تبدیل چوب به فراورده‌های دیگر، درداخل جنگل انجام نمی‌شود، سطح تماس چوب با هوا کمتر و آسیب‌های معمول کاهش یافته است.

این کارشناس ارشد جنگلداری درباره مشکلات فعلی بهره‌برداری گفت : اغلبِ شرکت‌های مجری طرح‌های جنگلداری با پیمانکاران قرارداد صوری می‌بندند وظاهرش این است که پیمانکار از عوامل مجری طرح است.

تقی پور ادامه داد: این موضوع را مسؤولان هم می‌دانند و کاری نمی‌کنند که شاید به دلیل عملکرد مثبت پیمانکاران باشد، زیرا آنها کارهای جنگل را سریع‌تر و پیگیرتر انجام می‌دهند و شاید بهتر باشد دولت به طور مستقیم با خود آنها قرارداد ببندد.البته اگر آنها خودشان این کار را تکرار  و کارها را به پیمانکار دیگری واگذار نکنند.

به گفته او یکی از تخلفات مجریان طرح‌های جنگلداری آن است که چوب‌های لاشه را تبدیل به هیزم می‌کنند و چوب‌های مرغوب را به‌جای هیزمی جا می‌زنند.

این کارشناس ناظر تصریح کرد: از این چوب‌ها برای «قامه» استفاده می‌کنند و با توجه به داشتن  حداکثر طول ‪۷۰‬سانتی متر درکارخانه‌های چوب، قیمت مناسبی دارد و برای دسته مبل استفاده می‌شود.

تقی پور اضافه کرد: ابعادی که در گذشته برای انواع چوب مشخص شده‌است باتوجه به پیشرفت صنایع چوب، باید اصلاح شود زیرا هم‌اکنون کارخانه‌ها از چوب‌های کوچک هم می‌توانند استفاده کنند.

وی خاطرنشان کرد : یکی از مشکلات در بهره‌برداری از جنگل‌های شمال، قیمت حمل چوب است که سندیکاهای کامیون داران معین می‌کنند و از جمله با احتمال بارندگی و نامساعد شدن جاده جنگلی، قیمت حمل چوب را بالا می‌برند.

این کارشناس ارشد جنگلداری پیشنهاد کرد: بهتر است شرکت‌های بهره‌برداری خودشان کامیون داشته باشند، یا این که عملکرد کامیون داران کنترل شود زیرا مجری طرح برای جلوگیری از ماندن چوب در جنگل، مجبور است کوتاه بیاید.

تقی پور کیفیت بهره‌برداری چوب در جنگلها را در مقایسه با ‪ ۲۰‬سال قبل بهتر توصیف کرد و گفت: درگذشته، روش کار و وسایل مورداستفاده،نامناسب بود.

به گفته کارشناسان توان رویش در جنگل‌های شمال، بالاست و به همین دلیل با اتخاذ روش‌های مناسب ، می‌توان به گونه‌ای از جنگل استفاده کرد که ضمن تأمین چوب ، حیات جنگل به خطر نیفتد.

هم اکنون از هر هکتار از جنگل‌های شمال، سالانه کمتر از یک مترمعکب چوب برداشت می‌شود در حالی که میزان رویش در جنگل‌ها، حداقل ‪ ۲/۵‬برابر این میزان است.

معاون دفتر جنگلداری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور درباره ضرورت بهره‌برداری گفت: بهره‌برداری پایدار و اصولی از منابع طبیعی براساس توان بالقوه آن با برداشت و خروج درختان مسن، افتاده، سرشکسته، خشک و معیوب، امری الزامی و نیاز زیستی جنگل است.

منصور تهرانی افزود: با این کار ، ضمن استفاده از این ثروت ملی، امکان ارتقای کمی و کیفی توده جنگلی و افزایش قابلیت‌های زیست محیطی فراهم و اهداف جنگلداری و جنگل شناسی محقق می‌شود.

وی اضافه کرد: بر اساس آمار ، جنگل‌های شمال مسن و فرتوت است و نیاز به مداخله دارد، به طوری که ‪ ۵۰‬درصد حجم درختان را قطر بالای ‪ ۶۵‬سانتی‌متر تشکیل می‌دهد و ‪ ۳۴‬درصد حجم درختان آن در قطر بالای ‪ ۸۵‬ سانتی متر قراردارند.

این مسؤول سازمان جنگلها و مراتع ادامه داد: از نظر کیفیت نیز ‪۶۲‬درصد تعداد درختان جنگلی، معادل ‪ ۵۸‬درصد حجم کل آنها، با درجه کیفی ‪ ۳‬و ‪۴‬هستند و قابلیت تولید چوب صنعتی با ارزش و مطلوب را ندارند.

به گفته او درختان مسن و قطور، از رشد باز ایستاده‌اند و به تدریج پوسیده می‌شوند که با بهره‌برداری از آنها، از هدر رفتنشان جلوگیری می گردد.

وی تأکید کرد : حجم  زیادی از درختانِ افتاده،  ریشه‌کن شده   و  خشک   در جنگل های شمال به صورت پراکنده وجود دارد که باخروج آن ازجنگل، جلو ‌گسترش آفات و پیامدهای ناشی از آن گرفته می‌شود.

تهرانی گفت : بستر جنگل، با بهره‌برداری از درختان مزاحم ، آماده رویش نهال جدید می‌شود و استمرار تولید بهتر می‌گردد.

این کارشناس سازمان جنگلها و مراتع، تسریع در رشد نهال‌ها و درختان جوان را از دیگر فواید بهره‌برداری برشمرد و اضافه کرد: حذف درختان مزاحم،به‌رشد کمی توده جنگلی از طریق افزایش رویش کمک می‌کند و باعث افزایش حجم درختانِ سرپا می‌شود.

به گفته او بهره‌برداری، با انتخاب منفی و به نفع گونه‌های مرغوب صورت می‌پذیرد و در نتیجه کیفیت توده جنگلی با استقرار گونه‌های مرغوب تحقق می یابد و کیفیت درختان از نظر چوب دهی نیز بهتر می‌شود.

وی ادامه داد: براساس اهداف و شیوه جنگل شناسی مورد عمل، درختان جوان به علت فعالیت زیستی بیشتر، آثار زیست محیطی بهتری نسبت به درختان معیوب و فرتوت دارند و جنگل جوان درتولید اکسیژن و جذب کربن و جلوگیری‌از فرسایش خاک، بهتر از جنگل مسن عمل می‌کند.

تهرانی افزود: در علم مدیریت جنگل ، عملیات بهره‌برداری در واقع نوعی از عملیات پرورشی محسوب می‌شود که با جمع‌آوری و خروج درختان مسن و مزاحم ، موجب تضمین بهداشت جنگل ، جلوگیری از آفات و بیماری‌ها و کند شدن سرعت آتش سوزی می‌گردد.

وی اشتغال زایی را یکی ازفواید بهره‌برداری از جنگل ذکر کرد و اظهارداشت: بهره‌برداری اصولی از جنگل ، نه تنها موجب توسعه کمی و کیفی آن می‌شود بلکه ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی را هم در پی دارد و اکنون با اجرای طرح‌های جنگلداری، حدود ‪۱۵‬هزار نفر در جنگل‌های شمال مشغول به کارند.

معاون دفتر جنگلداری سازمان جنگلها و مراتع گفت: در بخش صنایع چوب که قسمتی از مواد اولیه مورد نیاز آن از جنگل‌های شمال تأمین می‌شود، در حدود ‪ ۱۲۵‬هزار نفر شاغل اند.

تهرانی ادامه داد : در طرح‌های جنگلداری شمال ، سالانه  ده ها ‬میلیارد تومان برای فعالیت‌هایی نظیر جاده‌سازی ، جنگل کاری، عملیات جنگل شناسی و ساختمان‌سازی هزینه می‌شود.

به تأکید این کارشناس، بهره‌برداری از جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری،یک الزام فنی و زیست محیطی و اقتصادی است زیرا درختان جوان، رویش بالاتری دارند و در سنین بالا ، رویش درخت، کم و در نهایت متوقف می‌شود.

وی افزود: بهره‌برداری و قطع درختان، با رعایت اصول جنگل شناسی،فضای لازم را برای زادآوری ، جوان‌سازی و رشد بیشتر فراهم می‌کند و تولید چوب استمرار می‌یابد.

تهرانی گفت: در بهره‌برداری، به حفظ تنوع زیستی توجه می‌شود تاجنگل از نظر کمی و کیفی توسعه یابد و در چارچوب موازین علمی و فنی، اهداف اقتصادی ، زیست محیطی و پایداری آن تأمین گردد.

طبق آمار، سالانه کمتر از یک میلیون متر مکعب چوب ازجنگل‌های جنگلهای شمال برداشت می‌شود. در حالی که چند سال قبل میزان برداشت، بیش از دو میلیون متر مکعب بود. کاهش برداشت، دو دلیل عمده داشت. نخست فشارافکار عمومی و صاحب نظران بود که برداشتِ رسمی را در کنار برداشتِ روستایی، فراتر از توان رویش جنگل می‌دانستند. دلیل دیگر ، تغییر برخی از سیاست‌ها در سازمان جنگل‌ها و مراتع بود که طی آن، همگام با برنامه‌های جهانی ، به تنوع بخشی در استفاده از جنگل توجه شد تا نگاه به جنگل، فقط برای تأمین چوب نباشد و مسائلی همچون طبیعت گردی نیز در نظر گرفته شود.

 تغییر روش   زندگی روستاییان  نیز برداشت  چوب  را  کاهش داد.  در گذشته،    جنگل نشینان برای ساخت خانه و تأمین سوخت ، به چوب جنگل وابسته بودند و عوض شدن مصالح ساختمانی و سوخت ، فشار بر جنگل راکم کرد.

موضوع دیگر آزاد شدن واردات چوب در سال‌های اخیر است که قاچاق چوب را در جنگل‌های شمال به شدت کاهش داده است .ضمن آن که امکانات نرم افزاری اداره جنگل نیز نسبت به گذشته بهتر شده است.با این حال در مقایسه با حالت مطلوب در این بخش ، راه زیادی در پیش است.

از مجموع ‪ ۱/۸‬میلیون هکتار وسعت جنگلهای شمال ، فقط برای ‪ ۱/۴‬میلیون هکتار، طرح‌های جنگلداری تهیه شده است و از این میزان در یک میلیون و ۵۰ هزار هکتار طرح در حال اجراست.بدیهی است در مناطقی که فاقد طرح جنگلداری هستند، بهره‌برداری از جنگل برنامه مشخصی ندارد.

نکته دیگر کمبود جاده جنگلی و مسیر چوب کشی در جنگل‌های شمال است. در حدود ‪ ۱۵‬سال است که شیوه جنگل شناسی جنگل‌های شمال از روش  پناهی به تک گزینی  و  گروه گزینی تغییر کرده است. شیوه تک گزینی نیازمند شبکه جاده‌ای گسترده است تا دستیابی به همه نقاط جنگل میسر شود. در حدود ۸۰۰۰ کیلومتر جاده جنگلی در شمال وجود دارد که به عقیده کارشناسان نصف میزان لازم است. گذشته ازاین، با توجه به‌کوهستانی بودن جنگل‌های شمال که بهره‌برداری را مشکل می‌کند، مسیرهای چوب کشی نیز باید به مقدار کافی باشد زیرا افزایش بیش ازحد جاده‌های جنگلی، باعث تخریب جنگل می‌شود و هزینه نگهداری آن هم زیاد است.

ماشین‌های بهره‌برداری نظیر اسکیدر از ضرورت‌های بهره‌برداری پیشرفته محسوب می‌شود که با وجود گسترش استفاده از این ماشین در جنگل‌های شمال، تعداد آنها همچنان  کم است و  تنوع مطلوبی هم ندارند.

می توان گفت بهره‌برداری از جنگل‌های شمال، در مسیر درست قرار گرفته‌است ولی باید همچنان به پیش برود و از نوآوری‌های این صنعت که مانند هر صنعت دیگر، رو به تکامل است بهره گیرد.

در حدود ‪ ۳۰‬درصد حجم درختان جنگل‌های شمال را گونه راش تشکیل می‌دهد که چوب آن از مرغوب‌ترین چوب‌های مورد استفاده در صنایع چوب است.

 

ماشین های بهره برداری در جنگل های شمال

به طورکلی، درختان پس از قطع در جنگل، سرشاخه‌زنی می‌شوند و سپس تنه‌شان به اندازه‌های موردنظر، بریده و جدا می‌گردد. این قطعات جداشده با روش‌های مختلف به خارج از جنگل و کارخانه‌های چوب و نظایر آن حمل می‌شود که مجموع این اقدامات،  علم و فنی به نام «بهره‌برداری جنگل» نام دارد.

به کارگیری ماشین های مختلف در امور منابع طبیعی، ازجمله جنگلداری برای افزایش بهره‌وری، بالا رفتن سرعت و آسانی کار، مورد توجه متخصصان بوده، روزبه‌روز بر تنوع آنها افزوده می‌شود.    

یکی از کارشناسان دفتر امور بهره‌برداری جنگل و مرتع سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور در گفتگو با ایرنا گفت: بهره‌برداری یعنی فن درست خارج‌کردن چوب از جنگل.

غلامرضا هادی زاده افزود: اِسکیدِر و تراکتور، مهم‌ترین ماشین‌های مورد استفاده در جنگل‌های شمال است، ضمن آن که از بولدوزرهای سبک هم بانصب وینچ(قرقره) برای کشیدن چوب از کنار کنده تا جاده استفاده می‌شود.

وی تصریح کرد: ماشین‌های دستی و ابزارهای مورد استفاده در بهره‌برداری ، شامل وسایلی همچون داس، تبر، اره موتوری و تیرفور است.

این کارشناس ادامه داد : ماشین‌های بارگیری شامل لودر ، گراپل، جیمز ، خودروهای حمل چوب شامل کامیون و تریلی و خودروهای بارانداز شامل گراپل و نوع دیگری از جیمز است و کمپرسی نیز بارانداز محسوب می‌شود.

هادی زاده اظهارداشت: در جنگل‌های شمال فقط از روش‌های کشش بر روی زمین استفاده می‌شود و استفاده از تِله فِریک برای حمل هوایی چوب ، رونق ندارد.

وی درباره علل استقبال نکردن از تله فریک گفت: این دستگاه به طور متوسط  ۲۰۰ میلیون تومان قیمت دارد و یک گروه شش نفره برای استفاده ازآن لازم است.

کارشناس دفتر امور بهره‌برداری جنگل  و  مرتع سازمان جنگل‌ها  و  مراتع   افزود :
کاهش برداشت چوب از جنگل‌های شمال و پراکندگی درخت‌های قطع شده به دلیل اعمال شیوه تک گزینی، از دیگر موانع تمایل مجریان طرح‌های جنگلداری به استفاده از تله فریک است.

هادی زاده درباره اِسکیدِر چرخ لاستیکی که از متداول‌ترین خودروهای مورد استفاده در جنگل است ، گفت : قیمت اسکیدر در حدود ۱۰۰ میلیون تومان و قیمت هر حلقه لاستیک آن در حدود سه میلیون تومان است.

این کارشناس اضافه کرد: در سال‌های قبل، سازمان جنگل‌ها و مراتع ، متولی واردات خودروهای بهره‌برداری جنگل و اغلب از کشورکانادا بود ولی ‪ ۱۰‬ـ ‪۱۵‬ سال است که خودرو جدیدی وارد نشده است.

وی درباره تأثیر خودروهای بهره‌برداری یادآور شد: این خودروها در کیفی کردن خروج چوب از جنگل، بسیار مؤثر بوده‌اند زیرا چوب را به صورت گرده‌بینه (استوانه) خارج می‌کنند.

هادی زاده گفت: به‌دلیل کوهستانی و انبوه بودن جنگل‌های شمال، باید از چهارپایانی همچون اسب و قاطر هم استفاه کنیم و این رویکرد ، دربرخی از کشورهای اروپایی نیز دیده می‌شود.

کارشناس بهره‌برداری سازمان جنگل‌ها  و  مراتع  اظهار داشت: درآمد  مجریان طرح های جنگلداری ما، اغلب تا آن حد نیست که خودروهای نو وارد کنند و حتی اگر بهترین خودروها را در اختیار داشته باشند، به دلیل وضع خاص جنگل‌های شمال که ذکر شد، نیازمند استفاده از چهارپایان بارکش هستیم.

وی درباره روش‌های کابلی حمل چوب و به کارگیری خودروهایی نظیر تِله فِریک بیان داشت : تله فریک را می‌توان مکمل خودروهای دیگر دانست ولی گران است و نیروی متخصص کافی برای راه‌اندازی آن نداریم.

هادی زاده خاطرنشان کرد: مجریان طرح‌های جنگلداری از خرید خودروهای جدید استقبال نمی‌کنند زیرا قیمت بالایی دارد و به دلیل تغییر روش جنگلداری ، درختانِ نشانه‌گذاری و مشخص شده برای قطع، پراکنده‌اند واستفاده از خودروهای گران، به صرفه نیست.

این کارشناس سازمان جنگل‌ها و مراتع گفت : درختانی که برایشان مجوز قطع صادر می‌شود، اغلب پیر و شکسته و افتاده‌اند و چوب مرغوبی ندارند و درآمد ناشی از فروش آنها، آن قدر نیست که صرف خرید خودروهای جدید و گران و تأمین هزینه تعمیر و لوازم یدکی آنها شود.

کارشناس دفتر امور بهره‌برداری جنگل و مرتع سازمان جنگل‌ها و مراتع افزود: ما خواهان خودروهایی هستیم که استفاده ازآنها، خسارت کمتری به جنگل وارد کند ولی این کار باید توجیه اقتصادی هم داشته باشد.

متخصصان جنگل می‌گویند: بهره‌برداری از جنگل یک نوع برداشت چوب از درختان جنگلی است که مترادف با موازین علمی، فنی و زیست محیطی باشد و در عین حال از اصول اقتصادی و اجتماعی پیروی کند.بنابراین استفاده از خودروهای بهره‌برداری با رعایت این موازین ، منطقی خواهد بود.

یکی از کارشناسان ناظر اداره کل منابع طبیعی غرب مازندران درباره خودروهای رایج در بهره‌برداری از جنگل‌های شمال گفت : تاف و اسکیدر و زتور، مهم‌ترین و رایج‌ترین خودروهای موجود هستند.

عباس تقی پور افزود: اغلبِ خودروهای بهره‌برداری، اجاره‌ای‌اند و فقط بعضی از مجریان طرح‌های جنگلداری، مانند شرکت نکا چوب، خودشان مالک خودرو هستند.

وی اظهارداشت: اسکیدر تیمبرجَک ساخت کاناداست و بقیه از فنلاند و روسیه وارد می‌شود. البته درحدود هشت سال است که خودرو جدیدی وارد نشده است.

این کارشناس ارشد جنگلداری ادامه داد: ازتراکتور معمولی گاهی برای جمع آوری چوب‌های هیزمی و کاتین و مازادِ مقطوعات،آن هم فقط در مسیرهای اسکیدر رو استفاده می‌شود.

کارشناس ناظر اداره‌کل منابع طبیعی غرب مازندران افزود: چون درختان قطع شده،اغلب قطر بالایی دارند، استفاده‌از خودرو بهتراز حمل با چهارپایان است.

تقی‌پور درباره  «فورواردر»  که  خودرویی برای حمل  چوب‌های کوتاه  است  گفت :
این خودرو چندان در جنگل‌های شمال استفاده نمی‌شود زیرا شیب این جنگل ها زیاد و قطر درختان، بالاست.

وی اظهارداشت: لوازم یدکی خودروهای بهره‌برداری گران است واغلب درشهرهای کوچک پیدا نمی‌شود و در صورت خرابی، برای جلوگیری ازخرابی بیشتر، تعمیرکار را به نزد خودرو می‌برند.

به اعتقاد کارشناسان جنگل ، افزایش سطح جنگل‌های دارای طرح جنگلداری در شمال کشور و گسترش صنایع وابسته به چوب، تحولات چشمگیری در تجدید نظر در روش‌ها و شیوه‌های بهره‌برداری از جنگل به همراه داشته است. این روند در عمل ، موجب آن گردید تا در سال‌های اخیر، دیگر روش های قبلی و سنتی بهره‌برداری از جنگل، کارایی نداشته باشد. بدین ترتیب ، ضرورت زمانه چنین ایجاب کرد تا شیوه‌های سنتی، منسوخ شود و جای خود را به سیستم‌های بهره‌برداری مکانیزه و صنعتی بدهد.

یکی از کارشناسان جنگلداری در این‌باره گفت : نظام جدید بهره‌برداری از جنگل‌های شمال، علاوه بر این که در فعالیت‌های جنگلی تأثیر گذاشت ، باعث اشتغال تعداد زیادی از جنگل نشینان و روستاییان شد.

نادر رضایی افزود : تحولات اقتصادی ـ اجتماعی پدیدآمده و پیشرفت علم و فناوری و بالارفتن آگاهی مردم، موجب شد کارگران شاغل در جنگل، برای بهره برداری سنتی رغبت چندانی از خود نشان ندهند.

وی گفت : گسترش شبکه‌های اصلی جاده‌های جنگلی به مثابه رگ‌های حیاتی جنگل و به وجود آمدن سیستم جدید حمل و نقل و ورود تدریجی انواع خودروهای بهره برداری ضرورت بررسی بهره‌برداری مکانیزه را بیشتر کرد.

این کارشناس ادامه داد: بهره‌برداری اصولی و علمی از جنگل باید بر اساس موازین فنی و بارعایت مسائل زیست محیطی به نحوی انجام شود که درعین پیروی از اصول اقتصادی ، بقای جنگل و استمرار تولید، تضمین شود.

رضایی اظهارداشت: بررسی‌ها نشان می‌دهد یکی از راه‌های رسیدن به این هدف ، تعیین سیستم‌های مناسب بهره‌برداری است که در هر طرحی باید متناسب با وضع فنی، اقتصادی، اجتماعی و نیز توجه به زمین‌شناسی و پایداری لایه‌ها و روش‌های جنگلداری و شیوه‌های جنگل شناسی باشد.

به گفته او ضرورت تعیین سیستم‌های بهره‌برداری زمانی بیشتر احساس می‌شود که در نظر بگیریم در حدود ‪ ۷۰‬درصد هزینه‌های اجرایی طرح‌های جنگلداری مربوط به بهره‌برداری است.

این کارشناس تأکید کرد: بهره‌برداری چوب ازجنگل، کاری دشوار است و از نظر صدمات جسمی و تلفات جانی، بعد از کار در معدن قرار دارد و به همین دلیل ، کارگران رغبت چندانی به آن ندارند.

رضایی درباره فواید به کارگیری خودروهای بهره‌برداری گفت: افزایش بازده کار در جنگل ، خروج سریع تر فرآورده‌های جنگلی، پاک شدن به موقع جنگل از مازاد مقطوعات، جلوگیری از بروزآفات و بیماری‌ها، تأمین به موقع مواداولیه چوبی مورد نیاز صنایع و افزایش درآمد طرح‌های جنگلداری، از جمله فواید استفاده از ماشین است.

وی گفت : به کارگیری ماشین، از تبدیل تنه‌های صنعتی به الوار جلوگیری می کند و این امکان را فراهم می‌آورد تا تنه درخت با طول بیشتر از جنگل خارج شود.

به گفته این کارشناس ، کاهش هزینه، کم شدن زمان تخلیه چوب، کاهش زمان بارگیری، کاهش عیوب ناشی از تماس تنه‌های صنعتی با هوای آزاد، جلوگیری از پایین آمدن کیفیت تنه و سهولت انتخاب گرده‌بینه مورد نیاز از دیگر مزایای بهره‌برداری از ماشین است.

رضایی ادامه داد: اره موتوری که امروزه به طور گسترده برای قطع و تبدیل درختان به کار می‌رود، در سال ‪ ۱۳۰۶‬و به دست «امیل لورپ » با سوخت گازوئیل استفاده شد.

این کارشناس تصریح کرد: برای خروج تنه درخت، از انواع اسکیدر استفاده می‌شود و اهمیت آن در این است که تنه‌های صنعتی، ارزشمندترین بخش تولیدات جنگل را تشکیل می‌دهند و این محصول در کارخانه‌های تخته لایه ، روکش، پارکت سازی و چوب بری مصرف می‌شود.

به گفته رضایی اگر تنه درخت با دستگاه‌های کشنده‌چوب، همانند انواع‌اسکیدر ، از جنگل خارج نشود، به ناچار باید در همان داخل جنگل به چوب الواری تبدیل شود که در نتیجه، هفت درصد حجم تنه به صورت خاک اره و پوشال هدر می‌رود.

این کارشناس جنگلداری بیان داشت : همچنین در حدود ‪ ۲۱‬درصد حجم تنه به صورت «پشت لا» تولید می‌شود که ارزش آن معادل هیزم است.

رضایی درباره انواع اسکیدر تصریح کرد : اسکیدرها به دو دسته چرخ‌لاستیکی و چرخ زنجیری تقسیم می‌شوند که اساس خروج فراورده‌ها را اسکیدر چرخ لاستیکی تشکیل می‌دهد و اسکیدر چرخ زنجیری فقط برای آماده کردن تنه برای کار با اسکیدر چرخ لاستیکی و گاهی خروج تنه‌های باقیمانده در مناطق سخت گذر و خاص، آن هم به صورت موردی استفاده می‌شود.

وی افزود : سیستم کابلی نیمه معلق در قطع‌های یکسره به کار می‌رود و تنه ها به طرف پایین کشیده می‌شوند که برد مفید آن اغلب، کمتر از ‪ ۲۰۰‬متر وعرض نوار برداشت در حدود ‪ ۱۲‬متر است.

این کارشناس ادامه داد : سیستم کابلی معلق ، به صورت‌های ثابت، متحرک یا ترکیب‌های مختلف با توجه به شرایط خاص منطقه و امکانات موجود استفاده می‌شود که نوع متحرک آن کاراتر است.

وی گفت : در این سیستم، فاصله کابل در هر دو حالت ‪ ۵۰‬متر و برد مفید آن در کابل متحرک در حدود هزار متر و در کابل ثابت در حدود دو هزار متر است.

رضایی در خصوص کاربردهای تراکتور در بهره‌برداری جنگل تصریح کرد : این دستگاه برای خروج هیزم ، کاتین ، چوب‌های تیری و تونلی از جنگل به کنار جاده استفاده می‌شود.

این کارشناس جنگلداری خاطرنشان کرد: هر یک از فرآورده‌های جنگل، جایگاه‌مصرفی خاصی دارند. برای مثال کاتین در ساخت صندوق میوه، پالت ، قرقره‌های کابل برق، قسمت‌های چوبی ابزارهای ساختمانی، درودگری، کارخانه‌های نئوپان، فیبر و کاغذسازی مصرف وسیع و گسترده دارد.

رضایی گفت : چوب‌های هیزمی نیز که همواره بیشترین مقدار را دربین محصولات چوبی جنگل دارند، به محصولات با ارزش همچون کاغذ ، فیبر و نئوپان تبدیل می‌شوند و بخشی از آن نیز به مصرف سوخت می‌رسد که خوشبختانه مقدار آن رو به کاهش است.

وی یادآور شد : علاوه بر دستگاه‌های یاد شده ، دستگاه‌های دیگری نیز برای خروج فرآورده‌ها و انجام‌دادن دیگر عملیات بهره‌برداری مانند قطع و تبدیل به کار می‌رود که می‌توان به «فورواردر» اشاره کرد.

این کارشناس گفت : ولی این ماشین‌ها یا در جنگل‌های شمال استفاده نشده  و یا به صورت موردی و در سطحی کوچک به کار گرفته شده است.

رضایی اضافه کرد : با توجه به ماهیت کار در جنگل و موانع موجود ، نظیر بافت جنگل‌های شمال کشور ، شیوه‌های جنگل شناسی، وضع پستی و بلندی و در نظر گرفتن این که بهره‌برداری وابسته به اوضاع طبیعی منطقه است و نمی‌توان به راحتی، فناوری پیشرفته  را  وارد جنگل کرد،  ماشین‌های  بهره‌برداری  باید  ویژگی های خاصی داشته باشند.

این کارشناس جنگلداری توضیح داد : این ماشین‌ها باید فناوری مناسبی داشته باشند و قطعات و لوازم یدکی آنها به سهولت تهیه شود.

وی تأکید کرد : ماشین‌های بهره‌برداری جنگل باید قدرت تحرک ، کارایی و بازده خوبی داشته باشند و با وضع اقلیمی و پستی و بلندی جنگل‌های شمال متناسب و دارای قیمت مناسب باشند.

رضایی گفت : تعمیرات چنین ماشین‌هایی باید به راحتی انجام گیرد و کمترین خسارت را به جنگل وارد کند.از جمله در دستگاه‌های کشنده چوب، طول تیغه از حدود ‪ ۲/۲‬متر بیشتر نشود و وزن آنها به قدری نباشد که ساختمان خاک را به هم زند.

وی ادامه داد : به طور کلی ، ماشین در صورتی که مناسب کار باشد و درست به کار گرفته شود و با تمام ظرفیت ، کار کند ، یکی از راه‌های پایین آوردن هزینه و بالابردن میزان تولید و درآمد است.

وی افزود: با این حال ، همین ماشین در صورتی که مناسب کار نباشد یا درست به کار گرفته نشود ، خود عامل بالابردن هزینه و پایین آمدن درآمد خواهد شد.

به گفته او یکی از موارد مهم برای رسیدن به اهداف مورد نظر و استفاده مطلوب از انواع ماشین، رعایت نکات فنی متعدد در نگهداری و چگونگی کار با آنهاست تا هدف‌های تعیین شده ، محقق گردد.

کارشناسان معتقدند، با ارزش‌ترین بخش چوبی درخت، تنه آن است که هر چه صاف تر  و  قطور تر باشد، با ارزش تر است. بنابراین استفاده‌از روش‌ها و ماشین‌هایی که بتوان با آن ، این تنه را با کمترین ضایعات به کارخانه‌های صنایع چوب منتقل کرد، نقش موثری در بالارفتن کیفیت بهره‌برداری دارد.

در نتیجه افزایش ضایعات بهره‌برداری ، قطع درختان بیشتری را به دنبال دارد که پیامدهای آن روشن است. از طرف دیگر به کارگیری ماشین‌هایی جدید، این امکان را فراهم می‌کند تا مصارف متنوع تری از چوب شود و همین برکاهش برداشت چوب از جنگل ، تأثیر دارد.

با وجود مشکلاتی که برای استفاده از ماشین های بهره‌برداری پیشرفته در جنگل‌های شمال وجود دارد ، ماشین‌های فعلی به خوبی نقش مثبت خود را نشان داده است. رغبت مجریان طرح‌های جنگلداری برای خرید یا اجاره این ماشین‌ها ، نشان می‌دهد به کارگیری آنها، باعث رونق اقتصاد جنگل می‌شود. اقتصاد جنگل از واقعیت‌های پذیرفته شده اداره جنگل است که هدف از آن ، درآمدزایی در عین حفظ جنگل است.

این دیدگاه در بین دو نظر متضاد وجود دارد که طبق یکی از آنها، ازجنگل نباید نفع مالی برد و طبق یکی دیگر ، به جنگل باید مانند سرمایه‌ای رایگان نگاه کرد و تا حد امکان ، آن را صرف کرد.

با این حال ، کسب درآمد از جنگل ، منحصر به قطع درختان و استفاده از چوب آن نیست، گسترش طبیعت گردی یا  اکوتوریسم  و همچنین بهره‌گیری از محصولات غیرچوبی جنگل نظیر گیاهان دارویی و صمغ، اقدامی برای تخریب هرچه کمتر جنگل در کنار درآمدزایی آن است که رویکردی جهانی محسوب می‌شود.

سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور و ادارات منابع طبیعی نیز می‌توانند با نظر مشورتی خود ، مجریان طرح‌های جنگلداری را در انتخاب و استفاده بهینه از ماشین های بهره‌برداری جنگل یاری دهند و از این طریق، هم درآمد مجریان را بیشتر کنند و هم تخریب جنگل را به حداقل برسانند.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >