جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
ویژگی های جنگل های شمال
ساعت ٥:۱٤ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٩ امرداد ۱۳۸٦  

                                                                 

        موقعیت جنگل های شمال (رنگ سبز) در ایران (فائو ،۲۰۰۷)

  

 مقدمه

 ایران با ۱۶۴،۸۱۹،۵۰۰ هکتار وسعت دارای 2/14 میلیون هکتار جنگل، 1/86 میلیون هکتار مرتع، 6/32 میلیون هکتار بیابان است و  9/31 میلیون هکتار دیگر را زمین های کشاورزی و غیره تشکیل می دهد. 

جنگل به سطحی از زمین گفته می شود که از درخت و درختچه و گیاهان علفی تشکیل شده و بین گیاهان و جانوران آن، اشتراک زیستی به وجود آمده است. کمترین مساحت جنگل را 5/0 هکتار (5000 متر مربع) در نظر می گیرند و تاج درختان آن نباید کمتر از 10 درصد سطح آن را بپوشاند. اگر مجموع مساحتی که تاج درختان می پوشاند یعنی «تاج پوشش» آنها کمتر از 10 درصد باشد به آن «بیشه» گفته می شود. با این حال در ایران به دلیل کمبود جنگل، این مقدار را 5 درصد در نظر می گیرند تا مناطق بیشتری تحت عنوان جنگل محافظت شود. به دلیل این تفاوت در تعریف، مساحت جنگل های ایران از 1/11 میلیون هکتار (بر مبنای 10 درصد) تا 2/14 میلیون هکتار (بر مبنای 5 درصد) ذکر می گردد.

 

 جنگل های ایران به پنج حوزه رویشی تقسیم می شود:

 

۱ـ جنگلهای خزری (شمال)، 85/1 میلیون هکتار.

۲ـ جنگلهای زاگرس، 05/5 میلیون هکتار.

۳ـ جنگلهای ایران و تورانی، 895/2 میلیون هکتار.

۴ـ جنگلهای خلیج فارس و عمانی، 4/2میلیون هکتار.

۵ـ جنگلهای اَرَسباران، 150هزار هکتار .       

 

       

سطح جنگل های ایران (هکتار) ـ سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور

 

      نوع جنگل

سطح خارج از شمال

سطح شمال

       جمع

    درصد

جنگل انبوه ( تاج پوشش بیش از ۵۰ درصد)

755،777

940،826

1،696،603

12

جنگل نیمه انبوه (تاج پوشش ۲۵ ـ ۵۰ درصد)

2،806،846

593،927

3،400،773

9/23

جنگل تنک (تاج پوشش ۵ ـ ۲۵ درصد)

7،842،183

313،133

8،155،316

4/57

جنگل ماندآبی

30،400

-

30،400

2/0

جنگل دست کاشت

919،468

-

919،468

5/6

جمع

12.354.673

1847886

14،202،559

100

 توضیح: از سال 1331 تا پایان سال 1386 در شمال کشور 453،977 هکتار جنگل کاری انجام شد که چون بیشتر آن، جنگل کاری کیفی با هدف غنی سازی جنگل و یا زراعت چوب و فضای سبز بوده، در آمار فوق در نظر گرفته نشده است.

 

             سطح مراتع ایران(هکتار)- سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور

 

نوع مرتع

 

سطح خارج از شمال

 

سطح شمال

 

جمع

 

درصد

 

مراتع متراکم

(تاج پوشش بیش از ۵۰ درصد)

6.345.923

 

590.870

 

6.936.793

 

8.1

 

مراتع نیمه متراکم

(تاج پوشش ۲۵ ـ ۵۰ درصد)

20.694.347

 

1.893.129

 

22.587.476

 

26.2

 

مراتع کم تراکم

(تاج پوشش ۵ ـ ۲۵ درصد)

56.059.560

 

520.110

 

56.579.670

 

65.7

 

جمع

 

83.099.831

 

3.004.109

 

86.103.940

 

100

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 کلیات

جنگل های خزری که به جنگل های شمال معروف است یکی از نواحی رویشی پنج گانه ایران محسوب می شود که با مساحت 85/1میلیون هکتار (۱۸۵۰۰ کیلومتر مربع ) در نیم رخ شمالی رشته کوه البرز و در استان های گیلان و مازندران و گلستان واقع است و ۱۳ درصد جنگل های کشور را شامل می شود. این جنگل ها از آستارا در شمال غربی استان گیلان تا گُلی داغ در شرق استان گلستان به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر از ارتفاع هم سطح دریا تا ارتفاع 2800 متر امتداد دارد. میانگین بارندگی سالانۀ آن، حداکثر 2000 میلی متر (در غرب) و حداقل 600 میلی متر ( در شرق) و میانگین بارندگی سالانۀ آن 15 تا 18 درجۀ سانتی گراد و آب و هوای معتدل و مرطوب دارد. خاک جنگل های شمال، اغلب تحول یافته و بیشتر شامل رده های «آلفی سول» و « اینسپتی سول» و سنگ مادری، اغلب آهکی پرمین و تریاس و کرتاسه و ماسه سنگ ها و شیل های زغالی ژوراسیک زیرین است. قدمت جنگل های شمال به بیش از یک میلیون سال قبل برمی گردد و دارای ۹۰ گونه درختی، ۲۱۱ گونه درختچه ای، ۱۵۵۸ گونه علفی و بوته ای، ۳۴۰ گونه پرنده ( ۶۱ درصد پرندگان ایران) و ۴۷ گونه پستاندار است. درختان مَمْرَز ( ۳۰ درصد )  و  راش( 63/23 درصد ) فراوان ترین گونه های درختی موجود در جنگل های شمال اند و اَنْجیلی (54/10 درصد)، خُرْمَندی (5/8 درصد)، بلوط (65/7 درصد)، تُوسکا (9/4 درصد)، پَلَت (73/2درصد)، شیردار(54/1درصد)، نَمْدار (03/1 درصد)، وَن (49/0 درصد) در رتبه های بعدی قرار دارند. همچنین گونه های با ارزشی همچون سفیدپَلَت، سُرْخْدار، شِمْشاد، بارانَک، گیلاس جنگلی، زَرْبین در این جنگل ها وجود دارد. جنگل های شمال به دلیل تراکم بالای درختان و قابلیت تولید چوبِ بالا، تنها عرصه جنگلی کشور است که می توان با رعایت موازین علمی و بدون تخریب جنگل، از آن چوب برداشت کرد.

 از سال ۱۳۴۱ و درپی ملی شدن جنگل ها و مراتع کشور، توجه به جنگل های شمال افزایش یافت و هم اکنون ادارۀ این جنگل ها  برعهدۀ  معاونت مناطق مرطوب و نیمه مرطوب سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور (مستقر در چالوس) و واحدهای تابع  است و سه دفتر دارد:

 • دفتر جنگلداری (نام سابق: دفتر فنی جنگلداری)

 • دفتر امور بهره برداری جنگل و مرتع (نام سابق: دفتر بهره برداری و صنایع چوب)

 • دفتر جنگل کاری و پارک های جنگلی (نام سابق: دفتر جنگل کاری و پارک ها)

 

دفتر جنگلداری

 بخش اعظم مدیریت جنگل های شمال برعهده این دفتر است. برای ادارۀ بهتر، جنگل های شمال به 103 حوزه آبخیز (آبریز) تقسیم شده است. هرحوزۀ آبخیز شامل منطقه ای با وسعت تقریبی ۳۰ هزار تا ۵۰ هزار هکتار است که تمام آب بارانی که درآن می بارد یا چشمه هایی که در آن می جوشد به یک رودخانه منتهی می شود و به دریا می ریزد. چون مساحت حوزه آبخیز زیاد است، برای ادارۀ بهتر، آن را با توجه به عوارض طبیعی نظیر کوه و رود، با در نظر گرفتن همگن بودن تقریبی شرایط توپوگرافی و شیب و جهت عمومی، به مناطقی کوچک تر به نام «سِری» تقسیم می کنند که مساحت متوسط آن 1000 تا 2000 هکتار است. اگر حوزۀ آبخیز خیلی بزرگ باشد آن را به دو یا چند بخش تقسیم می کنند و هر بخش به تعدادی سری تقسیم می گردد. برای هرسری، برنامه ای مدون تهیه می شود که در آن، ضمن برشمردن ویژگی های گیاهی، به خصوص درختان، وضع زمین شناسی،خاک شناسی، آب شناسی، هواشناسی تعداد  آبادی ها و دام سرا ها و دیگر موارد مورد نیازِ منطقه ذکر می شود. این برنامه که به آن «طرح جنگلداری» گفته می شود، پایه و اساس تمام فعالیت ها در جنگل است. طرح جنگلداری به مجموع فعالیت ها و برنامه های مدونی که برای حفظ، احیا و توسعه پایدار با در نظر گرفتن توان رویشگاه صورت می گیرد اطلاق می شود که در آن نوع فعالیت(حفاظت، احیا، جاده سازی، بهره برداری، جنگل کاری، پرورش جنگل)، زمان فعالیت(سال و ماه)، مکان فعالیت(قطعات و سطوح)، هزینه ها و درآمدها در یک دوره معین مشخص می گردد. هر طرح جنگلداری پس از اجرا، در مقاطع زمانی اغلب ده ساله، برای ارزیابی فعالیت ها دوباره بررسی می شود که به آن «تجدید نظر طرح جنگلداری» گفته می شود.

 

تهیه و تدوین و اجرای طرح های جنگلداری از سال ۱۳۳۸ درجنگلهای شمال آغاز شد و هم اکنون از مساحت 85/1 میلیون هکتاری این جنگل ها، 400/1میلیون هکتار دارای طرح جنگلداری است و در ٠٧٠/١ میلیون هکتار، طرح اجرا می شود. اجرای طرح های جنگلداری یعنی عمل کردن بر طبق کتابچه طرح جنگلداری که شرکت های دولتی یا خصوصی یا تعاونی پس از طی مراحل قانونی آن را بر عهده می گیرند و در ازای این فعالیت، اجازه می یابند زیر نظر ادارات کل منابع طبیعی در حدی که به جنگل آسیب نرسد، متناسب با رویش جنگل، درختان را قطع و از چوب آن استفاده کنند. این شرکت ها حتی برای قطع یک درخت نیازمند کسب اجازه قطع هستند و انتخاب درخت نیز بر عهده کارشناسان منابع طبیعی است. گذشته از این، شرکت های مجری طرح های جنگلداری، موظف اند در محدودۀ کاری خود با فعالیت هایی نظیر حفاظت، جنگل کاری، پرورش جنگل و جاده سازی به حفظ و احیا و توسعه جنگل کمک کنند.

برای کاهش فشار به جنگل های شمال و با توجه به حذف نشدن کامل عوامل تخریب نظیر حضور دام و جنگل نشینان، قاچاق چوب و تغییر کاربری زمین های جنگلی، میزان بهره برداری در طرح های جنگلداری کاهش یافته  و  از 7/1 میلیون متر مکعب در سال ۱۳۷۵ به حدود 800 هزار متر مکعب در سال ۱۳۸6 رسیده است.

 

طرح خروج دام از جنگل و سامان دهی جنگل نشینان

یکی از عوامل مهم تخریب جنگل های شمال وجود دام در آن است. دام با خوردن و چرای نهال درختان، از تبدیل آنها  به درخت  و ماندگاری جنگل جلوگیری می کند. همچنین رفت و آمد دام ها در جنگل باعث کوبیده شدن خاک و جلوگیری از رویش و استقرار بذر درختان می شود. بر طبق آمار  سال 1364 در جنگل های شمال 4،370،000  واحد دامی وجود داشت که تا پایان سال 1386 تعداد 1،207،531  واحد دامی از جنگل خارج شد و 3،782 خانوار جنگل نشین نیز سامان دهی گردید. کمبود اعتبار و نبود قانون مدون علت اصلی کندی اجرای این طرح است. بخش خروج دام زیر نظر دفتر جنگلداری قرار دارد. 

 

دفتر امور بهره برداری جنگل و مرتع

 مسائل مربوط به قطع و حمل صحیح درختان و تبدیل چوب آن ها به فراورده های مختلف، در حوزۀ کاری این دفتر قرار دارد. سالانه در حدود 800 هزار متر مکعب چوب از جنگل های شمال برداشت می شود. در حالی که رویش درختان و تولید چوب در این جنگل ها، حداقل ۴  میلیون متر مکعب در سال است. کل چوب درختان جنگل های شمال در حدود ۳۹۱ میلیون متر مکعب بر آورد می شود که ۵۰ درصد آن را درختانی با قطر بالای ۶۵ سانتی متر تشکیل می دهد. در مجموع، درختان مسن و قطورِ زیادی در جنگل های شمال وجود دارد که قطع حساب شده آنها ضمن افزایش تولید چوب سایر درختان موجود، فرصت مناسبی برای رویش نهال ها و درختان جوان فراهم می کند. بهره برداری، به موازات جنگل کاری، پرورش جنگل، جاده سازی، حفاظت و توسعه یکی از برنامه های اعمال مدیریت طرح های جنگلداری است که با حذف تعدادی از درختان مسن و معیوب و درختانی که مزاحم درختان مرغوب هستند کیفیت جنگل را بهبود می بخشد. برنامه ریزی و زمان بندیِ قطع درختان و خروج چوب ها از جنگل و نظارت بر روش ها و ماشین های بهره برداری از وظایف این دفتر است.

 در کنار چوب و علوفه که «محصولات اصلی» جنگل و مرتع نامیده می شود، از جنگل ها و مراتع «محصولات فرعی» نیز به دست می آید. محصولات فرعی شامل میوه، دانه، گل، برگ، سر شاخه، ریزوم(۱)، غده، پیاز، صمغ، مَن(۲) و گال(۳) است که مصارف خوراکی و دارویی و صنعتی دارند. محصولات فرعی  جنگل ها  و  مراتع  شمال  به  دو دسته  تقسیم می شوند. دسته نخست شامل محصولات گونه های درختی و درختچه ای مانند ازگیل، انار و تمشک است که در مجموع ، ۴۶ گونه را در بر می گیرد. دسته دوم نیز شامل ۸۱ گونه علفی و مرتعی نظیر آویشَن و بارْهَنگ و پامچال است. با توجه به کاهش برداشت چوب از جنگل های شمال  توجه به محصولات فرعی بیشتر شده است. گسترش استفاده  از  محصولات  فرعی  جنگل  و  مرتع  باعث اشتغال زایی و صادرات آن منجر به ورود ارز به کشور می شود .

 

دفتر جنگل کاری و پارک های جنگلی

وظیفه این دفتر، نظارت بر تولید نهال در نهالستان های جنگلی، کاشت بذر و نهال در داخل و خارج طرح های جنگلداری، توسعه جنگل و توسعه و تجهیز پارک های جنگلی، احداث و نگهداری ذخیره گاه های جنگلی در شمال است. جنگل کاری و احیای مناطق مخروبۀ جنگلی در قالب طرح های عمرانی دولتی در شمال از سال ۱۳۳۱ آغاز شد. تا سال ۱۳۵۷ کل عملیات احیایی جنگل کاری های صورت گرفته در شمال 29،454 هکتار بود که این میزان درسال 1386 به 453،977 هکتار رسید. اغلبِ جنگل کاری های شمال، کیفی است یعنی جنگل های موجود را غنی تر می کند ولی مساحت جنگل را افزایش نمی دهد. در گذشته برای جنگل کاری، اغلب  از گونه های سوزنی برگ و همیشه سبزِ غیر بومی استفاده می شد که با توجه به وجود تنها چند گونۀ سوزنی برگِ بومی در جنگل های شمال، جذابیت ظاهری زیادی داشت. ولی هم اکنون سعی می شود تا حد امکان از گونه های بومی که اغلب پهن برگ و سازگار با محیط هستند استفاده شود زیرا ورود گونه های غیر بومی که سازگاری شان با منطقه بررسی نشده، ممکن است به ساختار طبیعی جنگل آسیب بزند. سالانه در نهالستان های دولتی شمال، در حدود ۴۰ میلیون نهال تولید می شود که در جنگل کاری  و  توسعه فضای سبز  و  درخت کاری  با هدف تولید  چوب به کار می رود.

هم اکنون 58 پارک و تفرجگاه جنگلی با مجموع مساحت 6/34602 هکتار در شمال کشور وجود دارد که مدیریت 27 پارک (با مساحت 72/29905 هکتار) دولتی و مدیریت 31 پارک (با مساحت 88/4696 هکتار) به بخش خصوصی واگذار شده است.

برای حفظ گونه های درختی در معرض انقراض و نادر و با ارزش، همچنین رویشگاه های خاص، بخش هایی از جنگل به صورت ذخیره گاه اداره می شود که در این مناطق «حفاظت مطلق» وجود دارد و درختی قطع نمی شود. در جنگل های شمال ۳۳ ذخیرگاه جنگلی با مجموع مساحت 17،708 هکتار وجود دارد.

 

حفاظت و حمایت 

 با توجه به اهمیت جنگلهای شمال، قائم مقام دفتر حفاظت و حمایت سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری کشور در چالوس  قرار دارد تا حفاظت و نظارت بر این جنگلها بیشتر باشد. حوزۀ عملیاتی واحدهای اجرایی حفاظت از جنگل ها و مراتع شمال به مساحت 4،851،995  هکتار و شامل  اداره کل منابع طبیعی در استان ها و مناطق (استان گیلان ، استان مازندران- نوشهر ، استان مازندران- ساری ، استان گلستان)، 39 اداره منابع طبیعی در شهرستان ها، ۱۲۰ واحد منابع طبیعی در بخش ها، ۵۳ واحد پاسگاه بازرسی و کنترل محمولات جنگلی (۴۲ پاسگاه دائم و ۱۱ پاسگاه فصلی) است. در جنگل ها و مراتع شمال ۸۹۴ مأمور حفاظتی مشغول به کارند و برای هر 5،427 هکتار، یک مأمور وجود دارد در حالی که باید برای هر ۲۰۰۰ هکتار یک مأمور حفاظتی باشد تا نظارت بر فعالیت های جنگل بهتر صورت گیرد. وقوع آتش سوزی های عمدی و غیر عمدی یکی دیگر از عوامل تخریب جنگل است.

 اکثر درختان جنگل های شمال را گونه های پهن برگ تشکیل می دهد که در  مقایسه با گونه های سوزنی برگ، حساسیت کمتری در برابر آتش سوزی دارند ولی به طور کلی  خطر  آتش سوزی در جنگل به ویژه در فصل پاییز که برگ درختان خشک می شود و می ریزد و وزش باد هم وجود دارد، جدی است.

برخی به دلایل مختلف با تخریب جنگل و الحاق آن به زمین های خود، سعی می کنند زمین و عرصۀ جنگل را که جزء منابع ملی است، تصاحب کنند که مقابله با این گونه اقدامات نیز جزء حفاظت محسوب می شود و مسؤولیت آن بر عهدۀ «یگان حفاظت» است.

تلفن رایگان و کشوری «امداد جنگل و مرتع» با شمارۀ 09696 آمادۀ دریافت هر گونه گزارش تخریب جنگل و تجاوز به منابع طبیعی و وقوع آتش سوزی است.

 

پاورقی

۱ـ ساقه ای دگرگون شده که زیر خاک سطحی می روید و ریشه های فرعی و برگه های فلسی شکل و ریشه جوش های نامنظمی در سرتاسر طول خود ، اما نه در محل گره ها ، به وجود می آورد.سرخس ، دم اسب و  حرا از این گونه ساقه ها  تولید  می کنند.

 ۲ـ ماده ای چسبناک از استحصالات شیره پرورده گیاهی که از ترکیب قند های مختلف تشکیل شده است و به طور طبیعی یا بر اثر گزش حشرات و یا با ایجاد شکاف در تنه درختان ، ترشح می شود .

۳ـ رشد غیر عادی بافت گیاهی که در نتیجه تحریک جاندار بیگانه ، اغلب حشره ، یا عاملی دیگر به وجود می آید .

 

منابع

1- آمار و اطلاعات سازمان جنگل ها مراتع و آبخیزداری کشور، معاونت مناطق مرطوب و نیمه مرطوب، 1387.

2- جوانشیر، کریم، محمد حسین جزیره ای، محمود زبیری، مجید مخدوم، محمد رضا مروی مهاجر،1381، فرهنگ کشاورزی و منابع طبیعی، جلد 13، جنگل و محیط زیست، دانشگاه تهران، چ1، 45+186ص.

3- مروی مهاجر، محمد رضا، 1384، جنگل شناسی و پرورش جنگل، دانشگاه تهران، چ1، 387ص.

4- معین، محمد، 1371، فرهنگ فارسی (فرهنگ معین)، امیرکبیر، چ 8، 6جلد ، 106+5277+317+2351ص. 

 



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >