جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
توس، درخت کوهستان‌های سرد جنگل‌های شمال
ساعت ۱٠:٢٥ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢٢ مهر ۱۳۸٦  

«توس» یا «غان» درختی است با نام علمی Betula pendula از تیره ای  به همین نام (Betulaceae) که در بالاترین ارتفاعات جنگلهای شمال و در مرز جنگل و مرتع می‌روید. به دلیل سخت‌گذر بودن و آب و هوای نامساعدِ رویشگاه های این گونه، اطلاعات زیادی درباره آن در دست نیست ولی این درخت، بازمانده جنگلهای اولیه خزری و در معرض انقراض است.

یکی از پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران به ‌ایرنا گفت: توس، گونه‌ای بسیار مقاوم است که تا ارتفاع ۳۰۰۰ در جنگلهای شمال دیده می‌شود.

"حبیب زارع" افزود: ویژگی های این درخت به خوبی شناخته نشده و به طور کلی شناخت ما نسبت به همه گونه‌های موجود در جنگلهای شمال کم است و از طرف دیگر، فاصله زیادی بین بخش های گیاه‌شناسی و اجرایی وجود دارد.

وی تصریح گفت: تصور می‌شد این درخت در شمال ایران، فقط در دره شهرستانک کرج می‌روید ولی این جانب در سال ۱۳۷۳ ‬توده‌ای دوهزار هکتاری از توس را در دودانگه ساری شناسایی کردم.

این پژوهشگر ادامه داد: سپس با همکاری مرحوم دکتر "کریم جوانشیر"، کار شناسایی تکمیلی انجام شد و هم ‌اکنون نیز در قالب طرح تهیه و نگارش فلور ایران، مشغول بررسی تیره توس هستیم.

زارع اظهار داشت: شناسایی و مقایسه گونه‌های تیره توس، به مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی مازندران و باغ گیاه شناسی نوشهر محول شد که به پایان رسید.

 وی گفت: از دیگر رویشگاه های توس، می‌توان به سیاه بیشه، دریابک، اولا، بندپی، ارتفاعات هراز آمل، ارتفاعات درازنو کردکوی و دره پلور اشاره‌کرد.

این پژوهشگر تأکید کرد: با توجه به تنوع رویشگاهی این گونه و اختلاف ارتفاع زیاد و وجود دره‌های عمیق و دوردست، مطمئنیم که در مناطقی دیگر هم یافت می‌شود.

زارع با بیان این که توس، وابسته به خاک خاصی نیست گفت: می‌توان گفت جنگلهای توس، یادگاری از جنگلهای اولیه شمال کشور است.

وی تصریح کرد: کمترین ارتفاعی که این درخت در آن دیده شده، در "ده‌میان" سوادکوه، در ارتفاع ۱۷۷۰ ‬متری از سطح دریا و بیشترین آن در دودانگه به میزان ۳۰۰۰ متر بوده است. پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی مازندران گفت: توس، گونه‌ای نورپسند است که اگر این عامل فراهم باشد، در همه جای شمال می‌روید.

زارع افزود: دلیل این که توس با وجود نرمش بوم‌شناختی در همه جا دیده نمی‌شود، نداشتن قدرت رقابت با گونه‌های دیگر است.

به گفته او در ارتفاعات، به‌دلیل برف شکستگی، رشد ارتفاعی این درخت اغلب ‪ ۱۴‬تا ‪ ۱۵‬و حداکثر ‪ ۱۸‬متر است ولی قطر آن به ‪ ۸۰‬سانتی متر می‌رسد.

این پژوهشگر درباره چوب توس یادآور شد: چوب آن بلندترین الیاف را در بین پهن‌برگان منطقه اروسیبری دارد و برای کاغذسازی مناسب است و چون رنگ روشن دارد، هزینه رنگ‌بری نمی‌خواهد.

زارع افزود: برگ توس در پاییز، طلایی و زیبا می‌شود و با این که رنگارنگی گونه انجیلی را ندارد، جلوه خوبی به محیط می‌دهد.

وی گفت: در "سنگده" ، سرشاخه‌های این درخت برای خوراک بز، قطع می‌شد ولی پس از بازدیدهای مختلف کارشناسان دفتر جنگل‌کاری و پارک های سازمان جنگلها و مراتع و تلاش های دکتر هدایتی ،مدیر کل این دفتر، و همچنین شرکت فَریم، جنگلهای بالابند طرح فریم، از حضور دام خالی شد.

پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی مازندران اظهار داشت: زادآوری توس در مرز جنگل و مرتع دیده می‌شود و باید مراقب بود تا دام های استان سمنان وارد آن منطقه نشوند.

به گفته زارع، این درخت برای اغلب روستاییان، ناشناخته است و در بسیاری از مناطق، حتی نام محلی ندارد ولی شکارچیان و دامداران که از چوب آن گاهی استفاده می‌کنند، با این گونه آشنا هستند.

وی خواستار حفظ تک پایه‌های توس در جنگل "ده‌میان " شد و گفت : این گونه، سنگ بنای جنگلهای شمال است و رویشگاه های پراکنده آن نشان می‌دهد که زمانی در تمام شمال می‌رویید.

این پژوهشگر ادامه داد: درخت توس باید به مردم شناسانده شود و جنگل‌کاری با آن، همراه با حذف گونه‌های رقیب همچون اُوری ، لِوَر، تیس، سفیدکرکو، سفیدمازو، زرشک، شیرخشت و حتی نمدار و ون و گاهی راش باشد.

زارع افزود: این گونه برای تهیه چوب، حتی می‌تواند جانشین صنوبر شود و با توجه به این که در اروپا نیز می‌روید و آنها تحقیقات زیادی بر رویش انجام داده‌اند، می‌توانیم از نتایج آن تحقیقات و تجارب آنها استفاده کنیم.

وی تاکید کرد: توس در جنگلهای شمال، در حال انقراض است و رویشگاه‌هایش در معرض تخریب قرار دارد و لازم است به آن توجه بیشتری شود.

 به گفته کارشناسان جنگل، دیر زیستی توس کم است و به ‪ ۱۵۰‬سال هم نمی‌رسد ولی از ‪ ۲۰‬ تا ‪ ۳۰‬سالگی، به فراوانی و هر سال بذر می‌دهد. چنان که به گفته دکتر محمدرضا مروی مهاجر، یک درخت توس در عرض ‪ ۳۰‬سال به همراه نسل های تولیدشده خود، قادر است به قدری بذر تولید کند که نهال های حاصل، تمام سطح خشکی های کره زمین را بپوشاند.

مدیرکل دفتر جنگل‌کاری و پارک های جنگلی سازمان جنگلها و مراتع کشورگفت: توس، اقلیم کوهستانی و سرد را می‌پسندد و ازجمله در کشورهای اسکاندیناوی و کانادا می‌روید. "محمدعلی هدایتی" افزود: در ایران این گونه در مناطق کوهستانی و مرتفع دیده شده و رویشگاه آن در سنگده به مساحت دو هزار هکتار و در سیاه بیشه به مساحت ‪ ۵۰‬هکتار است. وی ادامه داد: در گذشته، چندان بر روی گونه‌های کوهستانی تمرکز نداشتیم ولی در سال‌های اخیر، به این گونه‌ها نیز توجه می‌کنیم.

این مسؤول سازمان جنگلها و مراتع اظهار داشت: توس، چوب سبکی دارد و برگ آن قلبی شکل و ریزتر از صنوبر است و با بذر و قلمه تکثیر می‌شود.

هدایتی با ذکر این که توس، ارتفاعی متوسط دارد، بیان داشت: نهال این گونه در نهالستان فریم تولید و به طور محدود در جنگل‌کاری ها استفاده می‌شود.

مدیرکل دفتر جنگل‌کاری و پارک های جنگلی سازمان جنگلها و مراتع کشور افزود:به دلیل رویش این درخت در مناطق مرتفع و صخره‌ای و پرتگاهی، روستاییان چندان به آن دسترسی ندارند.

به گفته این مسؤول، گونه یادشده، سرشت سرما پسندی دارد و در زیبوم شمالی (‪ (boreal biome‬ یا تایگا می‌روید که عرض های جغرافیایی بالا یا ارتفاعات زیاد را شامل می‌شود.

توس درختی نورپسند است و به طور متوسط، روزانه به ۱۰ تا ۱۳ ساعت روشنایی احتیاج دارد و برای مقاومت دربرابر نور شدید، پوست تنه اش روشن است. به گفته دکتر"حبیب‌الله ثابتی" ، این درخت در گذشته برای معالجه بیماران مبتلا به نقرس استفاده می‌شد و شاید اختصاص دادن شهرستانک به ییلاقات سلطنتی قاجاریه، به علت ابتلای برخی از سلاطین آن به بیماری نقرس بوده است.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس گفت: توس به دلیل رویش در اقلیم و خاک ویژه، در حد نهایی جنگلهای شمال کشور و بعضی نقاط دیگر مشاهده می‌شود.

" فرهنگ اسداللهی" افزود: این درخت، باقیمانده دوران سوم زمین‌شناسی است و باید به صورت حفاظتی و حمایتی در برنامه‌ریزی ها در نظر گرفته و حفظ شود.

این استادیار دانشگاه ادامه داد: جنگل توس در ارتفاعات "ده‌میان" سنگده، به صورت نوار کم عرض و منقطع بر روی دامنه‌های شمالی و صخره‌ای و مناطق سنگلاخی گسترش یافته است. اسداللهی اظهار داشت: در این منطقه، همراه با توس، گونه‌های تیس، مای مرز، سفید کرکو، اوری ، کرکف و نمدار دیده می‌شود.

به گفته وی، با توجه به این که رویشگاه این گونه، نادر و محدود و منحصر به فرد است، باید به صورت ذخیره‌گاه جنگلی حفاظت و مراقبت شود.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس تأکیدکرد: توس از نظر ژئوبوتانیک، گیاه‌شناسی، بوم شناسی، ژنومورفولوژی، جامعه‌شناسی گیاهی و اقلیم‌شناسی مهم و نیازمند بررسی است.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >