جنگل‌های شمال

مقالاتی درباره جنگل‌های هیرکانی (خزری) در شمال ایران

 
درخت‌کاری
ساعت ۱٠:۱٧ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٤ اسفند ۱۳۸٧  

 

برای درخت‌کاری ابتدا باید دو مورد را تعیین کرد. نخست، مکانی که قرار است در آن درخت‌کاری صورت گیرد و دوم انتخاب و تهیۀ نهال. پس از مشخص شدن محل مناسب برای درخت‌کاری و انتخاب نهال خوب، شرایط برای نهال کاری آماده است.

 

زمان کاشت نهال

بهترین زمان کاشت نهال، اغلب در هنگام خواب نهال است. در مناطق گرم و معتدل و نیمه سردسیر، بهترین زمان کاشت، پاییز و پس از به خواب رفتن نهال است ولی در مناطق نیمه سردسیر بهتر است نهال کاری پس از سپری شدن یخبندان انجام شود.

مناسب‌ترین زمان روزانه برای درخت‌کاری، روزهای ابری و هوای آرام است. در روزهای آفتابی و گرم و یا یخبندان و یا در هنگام وزش بادهای شدید باید از کاشت نهال خودداری کرد. پایان زمان کاشت در پاییز باید طوری برنامه‌ریزی شود که ریشۀ نهال قبل از رسیدن یخبندان، با محیط جدید سازگار شود. بنابراین زمان کاشت باید دو تا سه هفته قبل از بیداری ظاهری نهال باشد.

الته زمان کاشت نهال‌های گلدانی مستثناست زیرا نقل و انتقال و کاشت آنها در تمام طول سال عملی است. با این حال باید به این نکات توجه کرد:

1- در موقع انتقال نهال گلدانی، دمای مبدأ و مقصد نباید متفاوت باشد.

2- رطوبت و بافت خاک گلدان باید در حدی باشد که مانع از هم پاشیدگی خاک گلدان شود.

3- در هنگام کاشت، ظرف گلدان (پلاستیک، سفال و...) با احتیاط جدا گردد و از کاشت نهال با گلدان و ظرف خودداری گردد.

 

انواع نهال 

به طور کلی نهال به سه صورت عرضه می‌شود:

1- نهال‌های ریشه لخت

2- نهال‌های گلدانی

3- نهال‌های گونی پیچ

 

1- نهال‌های ریشه لخت

در اواخر فصل زمستان و اوایل فصل بهار، نهال‌های بسیاری از درختان و درختچه‌ها، نظیر انواع درختان چوب‌ده و درختان میوه و زینتی (درختان و درختچه‌های زینتی، بعضی از درختان سایه‌ده و خزان کننده و اغلب درختان میوه) را با ریشه از نهالستان بیرون می‌آورند و در اختیار علاقه‌مندان نهال‌کاری قرار می‌دهند. چون ریشۀ این نهال‌ها به طور کامل لخت است و خاک اطراف ریشه‌ها تکانده شده است، به آنها نهال‌های ریشه لخت می‌گویند. ریشۀ این نهال‌ها اغلب در پوشش پلاستیکی پیچیده شده است.

این نوع نهال‌ها در مقایسه با نهال‌های دیگر ارزان‌تر است و درخت‌کاری با آن زودتر و آسان‌تر انجام می‌گیرد. در عین حال در این روش درخت‌کاری، حمل و نقل و جا به جایی نهال‌ها نیز آسان‌تر است. به علاوه نهال‌ها پس از کاشت در محل جدید، رشد بهتری خواهند داشت. این گونه نهال‌ها را در اواخر زمستان و یا اوایل فصل بهار، قبل از بیدار شدن گیاه از خواب زمستانی از نهالستان در می‌آورند به طوری که آنها را به راحتی می‌توان از مراکز فروش و توزیع نهال تهیه کرد.

در هنگام تهیه و کاشت این گونه نهال‌ها باید به نکات زیر توجه کرد:

1- تمام اندام‌های نهال، از جمله ریشه و ساقه، تازه و سالم باشد.

2- نهال، ریشۀ مرده، خشک یا خیلی ضخیم نداشته باشد.

3- در هنگام کاشت، باید ریشه‌ها و شاخه‌های اضافی و صدمه دیده قطع شود.

4- گودالی که برای کاشت نهال حفر می‌شود باید با اندازۀ ریشۀ نهال تناسب داشته باشد.

5- در هنگام کاشت نهال، ریشه‌ها نباید پیچ خورده باشد.

 

وقتی که نهال خوب و مناسب انتخاب و در گودال قرار داده شد، باید خاک مخلوط با کود در آن ریخته و سپس با پا فشرده شود. اطراف نهال باید قدری از سطح زمین پایین‌تر و به شکل حوضچه باشد تا آب‌رسانی به نهال، بهتر صورت گیرد. نهال باید به همان اندازه‌ای در خاک فرو رود که در نهالستان بود. این را از تفاوت رنگ یقۀ (حد فاصل ریشه و ساقۀ) نهال می‌توان تشخیص داد.

نهال‌هایی که شاخ و برگ آنها نسبت به ریشه بشتر است، مانندنهال سوزنی برگان، پس از کاشت قادر نیستند به طور قائم در زمین قرار گیرند؛ به ویژه اگر منطقه بادخیز باشد که در این صورت نهال، به خصوص بعد از آبیاری خم می‌شود. اگر نهال کاشته شده به تنهایی قادر به ایستادن در محل جدید نباشد و یا این که خطر باد و طوفان در آن منطقه وجود داشته باشد، برای جلوگیری از افتادن یا کج شدن نهال، از قیّم یا داربان استفاده می‌شود. قیم تکه چوبی به ارتفاع 1- 5/1 متر است که در سمتِ رو به بادِ نهال، در خاک گودال فرو برده می‌شود. برای این کار باید تنۀ نهال کاشته شده با نوار پارچه‌ای یا پلاستیکی به قیم بسته شود تا باد و طوفان سبب افتادن و کج شدن نهال و قطع ریشه‌های آن نشود. پس از استقرار نهال و توانایی آن در حفظ خود، قیم از کنار آن برداشته می‌شود.

 

2- نهال‌های گلدانی

امروزه در بسیاری از مکان‌ها ابتدا نهال را در گلدان‌های مختلف پرورش می‌دهند سپس در اختیار مردم می گذارند. این گونه نهال‌ها را در همۀ فصل های سال و در هر زمان که اراده شود می‌توان کاشت و آمادۀ انتقال به محل مورد نظر خواهد بود و حتی می‌توان در این روش، رنگ گل و وضعیت میوۀ نهال را دید و نهال را انتخاب کرد.

ظرف‌هایی که چنین نهال‌هایی را در آن پرورش می‌دهند ممکن است پلاستیکی، فلزی، چوبی، سفالی، و یا قوطی و حلبی باشد. به این گونه نهال‌هایی که در گلدان پرورش می‌یابد "نهال گلدانی" می‌گویند.

هنگامی که برای تهیۀ این گونه نهال‌ها به مراکز تولید و فروش نهال مراجعه می‌شود، باید به ظاهر و شکل گیاه و سالم بودن شاخ و برگ و کافی بودن ریشۀ آن دقت شود و نهال به طور کامل بررسی گردد. البته مشخص کردن وضع ریشه‌های نهال قبل از آن که از گلدان بیرون آورده شود کار دشواری است ولی می‌توان ظاهر ریشه را بررسی کرد و اگر ریشه‌ها از سطح خاک اطراف گلدان و سوراخ‌های اطراف آن بیرون زده باشد از انتخاب این نهال‌ها خودداری شود. گلدانی که تنۀ اصلی نهال آن نازک باشد و استقامت کافی نداشته باشد و یا این که میزان شاخ و برگ آن نسبت به مقدار ریشه متناسب نباشد یا شاخه‌های شکسته و خشک شده داشته باشد نهال خوبی نخواهد بود.

با توجه به نکات مزبور، پس از انتخاب گلدان، بهترین زمان برای انتقال نهال گلدانی به خاک اصلی و بیرون آوردن نهال از گلدان، هنگامی خواهد بود که گودال برای کاشت نهال حفر و آماده شده باشد. دهانۀ گودال درخت‌کاری باید دو برابر قطر دهانۀ گلدان حفر شود.

لازم است که به خاک کنده شدۀ اطراف گودال مقداری کود اضافه شود زیرا نهال‌های گلدانی را در نهالستان‌ها و یا گلخانه‌ها برای آن که زودتر رشد کنند و به بازار عرضه شوند، در شرایط مناسبی پرورش می‌دهند. بنابراین اگر در هنگام کاشت نهال در محل اصلی، شرایط داخل گودال، مناسب گیاه نباشد نهال خوب رشد نخواهد کرد. برای مثال اگر خاک اطراف گودال سفت باشد و یا گودال تنگ‌تر از حد معمول حفر شده باشد ریشه‌های گیاه در محیط فشرده و تنگی قرار می‌گیرند و به جای رشد طبیعی به ناچار در اطراف ریشۀ اصلی به طرف بالا یا دور تنۀ گیاه می‌پیچند. در این شرایط گیاه دارای ریشۀ سطحی می‌شود و نمی‌تواند آب و مواد غذایی را به حد کافی از زمین اطراف خود به دست آورد و به گیاه برساند. به علاوه با رشد کم و ناکافی ریشه‌ها، احتمال دارد پس از گذشت مدتی گیاه خشک شود و یا مقاومت خود را در برابر باد و طوفان از دست بدهد.

وقتی نهال از گلدان بیرون آورده می‌شود باید دقت گردد که ریشه‌های اضافی و پیچ خورده و صدمه دیده قطع شود و اگر امکان دارد، ریشه‌هایی که درهم شده‌اند، جدا شود و به حالت طبیعی درآید.

گیاه باید اندکی بالاتر از آنچه در گلدان بوده است در گودال قرار گیرد و اگر گودال حفر شده عمیق باشد، باید مقداری خاک و کود در کف آن ریخته و با لگد سفت و محکم شود سپس نهال بر روی آن گذاشته شود. برای نتیجۀ بهتر، گودال قبل از کاشت نهال آبیاری می‌شود و باید صبر کرد آب آن زهکشی شود و به اطراف و پایین گودال نفوذ کند. پس از گذاشتن نهال در گودال اطراف آن با خاک مخلوط و کود پر می‌شود. خاک اطراف نهال باید محکم باشد ولی نه در آن حد که فشرده و سخت گردد. برای آبیاری، اطراف نهال باید به صورت حوضچه درآید و به آن آب کافی داده شود.

 

3- نهال‌های گونی پیچ

هنگامی که نهال کاج یا سرو یا پرتقال از زمین نهالستان بیرون آورده می‌شود تا به جایی دیگر انتقال یابد سعی می کنند خاک اطراف ریشه‌ها پراکنده نشود و نهال را همان طور با خاک اطراف ریشۀ آن در داخل کیسۀ نایلونی، گونی یا پارچه‌ای می‌پیچند. این روش را "گونی پیچ" نام‌گذاری کرده‌اند. از این روش بیشتر برای درختان سوزنی برگ و همیشه سبز و مرکبات استفاده می‌شود و این امر به سبب حساسیت طبیعی این درختان است زیرا احتمال خشک شدن آنها در فاصلۀ بیرون آوردن از نهالستان بسیار است. بنابراین در هنگام جا به جایی این نهال‌ها باید دقت و مراقبت بیشتری شود. گودالی که برای کاشت این گونه نهال‌ها در نظر گرفته می‌شود نباید زیادتر از ارتفاع "توپی" خاک اطراف نهال باشد. به طور معمول باید نهال را در حدود 5 سانتی‌متر بالاتر از حد طبیعی در محل اصلی کاشت. اگر گودالی که حفر شده است عمیق‌تر از حد معمول باشد باید اندکی خاک در داخل گودال ریخت و پس از محکم کردن خاک، نهال را در آن گذاشت و مانند دو روش قبلی (ریشه لخت و گلدانی) ادامۀ کار را انجام داد.

باید توجه داشت که اگر خاک داخل گودال سست باشد، پس از آبیاری و کاشت نهال، خاک نشست می کند و درخت را با خود به پایین می‌برد که این کار اشکالاتی به خصوص برای ریشه‌ها ایجاد می‌کند. همچنین اگر خاک کف گودال بیشتر از حد معمول فشرده و سخت باشد لایه‌ای نفوذ‌ناپذیر در آن به وجود می‌آید. از این رو ضروری است قبل از کاشت نهال، قسمت نفوذ ناپذیر ته گودال شکسته و سپس با خاک دستی و کود پر شود. باید توجه داشت که مدت 2- 4 هفته قبل از درخت‌کاری آن را آب داده تا خاک اضافه شده به طور کامل نشست کند آن گاه نهال در آن کاشته شود.

پهنای دهانۀ گودال باید در حدود دو برابر توپی خاک اطراف نهال حفر شود. عمق گودال هم باید کمی کمتر از ارتفاع توپی باشد. هنگامی که کار به این مرحله رسید و گودال آمادۀ کاشت شد، کمی خاک حاصلخیز را با کود مخلوط کرده در کف گودال می‌ریزیم. سپس پوشش اطراف نهال را باز می‌کنیم و آن را در داخل گودال می‌گذاریم و اطراف نهال را با خاک و کود پر می‌کنیم. پس از آن برای آبیاری حوضچه‌ای در اطراف آن ساخته می‌شود. اگر پوشش اطراف توپی، از جنس کنف یا پارچه‌های طبیعی (پنبه‌ای) باشد نیازی به کندن آن نیست و می‌توان نهال را با همان پوشش غرس کرد زیرا این مواد می‌پوسند.

 

آبیاری

حوضچۀ آبگیر اطراف نهال تازه کاشته شده باید طوری ساخته شود که به اندازۀ کافی آب در آن جمع شود. در عین حال این آبگیر باید به صورتی باشد که آب در اطراف ساقۀ نهال، مدت زیادی نماند زیرا راکد ماندن آب و به وجود آمدن محیط باتلاقی برای ریشۀ نهال مضر است و سبب بروز برخی بیماری‌ها می‌شود.

در ابتدای درخت‌کاری، باید مرتب و بر حسب نوع نهال آبیاری ادامه یابد تا نهال در مکان جدید خود به طور کامل مستقر شود و خاکِ داخل گودال نشست کند. عوامل مؤثر در مدت و میزان آبیاری هر نهال عبارت‌اند از:

 

1- نیاز آبی: بعضی از گیاهان آب فراوان و برخی دیگر آب کمتری نیاز دارند.

2- سن گیاه

3- آب و هوای منطقه: درجۀ حرارت، رطوبت، باد.

4- کیفیت آب

5- کیفیت خاک

6- روش آبیاری: غرقابی، بارانی، نشتی، قطره‌ای و....

 

آشنا نبودن با عوامل بالا باعث بروز اشکالاتی در وضع آبیاری گیاه خواهد شد. اولین آبیاری باید بلافاصله پس از کاشت نهال و ایجاد حوضچه انجام شود. چون در سال اول کاشت، ریشه‌ها پراکنده هستند و رشد آنها آن قدر نیست که بتوانند از آب گودال و خاک اطراف خود رطوبت جذب کنند، باید در سال اولِ درخت‌کاری آب بیشتری به نهال داده شود. البته اگر خاک منطقۀ کاشت، مرطوب باشد باید از آبیاری زیاد خودداری شود زیرا رطوبت بیش از حد باعث می‌شود که ریشه‌های گیاه نتوانند در خاک، فعالیت طبیعی داشته باشند و پس از مدتی از بین خواهند رفت و به عبارت دیگر ریشۀ گیاه خفه می‌شود.

پس از استقرار کامل نهال در محل جدید، آبیاری آن با توجه به نوع ریشۀ گیاه از نظر عمق و همچنین وضع خاک طبق جدول زیر انجام می‌شود.

 

فواصل زمانی آبیاری نهال با توجه به عمق ریشه و نوع خاک

عمق ریشۀ درخت

خاک شنی

خاک لیمونی

خاک رسی

کم و سطحی

4- 6 روز

7- 10 روز

10- 12 روز

متوسط

7- 10 روز

10- 15 روز

15- 20 روز

عمیق

15- 20 روز

20- 30 روز

30 روز و بیشتر

 

به طور معمول در درخت‌کاری، دو تا سه بیل کود حیوانی پوسیده را با خاک مخلوط می کنند و در پای درخت می‌ریزند.

 

مراقبت‌های لازم از درخت

اگر درخت در زمین چمن کاشته شده باشد باید تا فاصلۀ زیادی چمن و یا هر نوع گیاه دیگری از اطراف نهال کنده شود. در صورت وجود جانورانی که نهال را می‌خورند، نظیر خرگوش، باید با اقداماتی نظیر استفاده از تور سیمی از نهال مواظبت کرد.

خوب است برای نهال شناسنامه‌ای تهیه و در آن اطلاعاتی مانند نام گیاه و تاریخ کاشت و نام نهالستان ذکر شود.

 

تعیین گونه برای درخت‌کاری در شمال ایران

1- استان گیلان

درختان مناسب کاشت در استان گیلان تا ارتفاع 400 متر از سطح دریا شامل شهرهای رشت، رودسر، لاهیجان، کیاشهر، بندر انزلی، هشتپر، آستارا، مرکز رودبار، منجیل عبارت‌اند از: تُوسکا، کاج تِدا، کاج اِلیوتی، کریپتومِریا، سرو تالاب، صنوبر دِلتوئیدس، توت، کاج دریایی، کاج بادامی، سفید پَلَت، شاه بلوط، سِکویا سِمپرویرنس؛ همچنین در نواحی خشک‌تر نظیر رودبار می‌توان از سرو زَربین، زیتون، مُورْد، اَرغَوان، انار استفاده کرد.

در ارتفاع 400 تا 900 متر: وَلیک، بلوط، وَن (زبان گنجشک)، کاج بروسیا، توسکا، سدر دئودار، سدر اطلس (سدر آتلانتیک)، اَنجیلی، مَمرَز، شیردار، پَلَت، داغداغان.

در ارتفاع 900 تا 1400 متر: وَن، گردو (هر دو در پناه باد)، سپیدار، تُوسکای ییلاقی، شاه توت، بلوط (در دامنه‌های غربی و جنوبی)، گیلاس جنگلی، درخت غُول، کاج دُوگلاس، نوئل (در داخل دره‌ها).

در ارتفاع بالاتر از 1400 متر: نَرّاد، نوئل، کاج دُوگلاس، لاریکس، اُرس، فندق، اُوری، سیاه مازُو، کَرکُو، سدر لبنان، کاج سیاه.

 

2- استان مازندران

تا ارتفاع 100 متر از سطح دریا شامل شهرهای ساری، نکا، بابلسر، قائم‌شهر، نور، نوشهر، چالوس، تنکابن، رامسر: اوکالیپتوس، گراندیس، خَرزَهره، درختِ لاله (لاله دار)، تُوسکا، صنوبر اور‌آمریکانا، سرو تالاب، زیتون تلخ، انواع مرکبات، آکاسیای نقره‌ای (آکاسیا دِلباتا)، نخل زینتی، شمشاد، بلوط، اَنجیلی، گز شاهی (در شن‌زارهای ساحلی).

در ارتفاع 100 تا 500 متر؛ همچنین نواحی نیمه مرطوب در داخل دره‌ها و نیز مزوکلیمای درۀ حسن‌آباد چالوس تا ارتفاع 900 متر برای انواع خشکی پسندها مانند زَربین: کاج تِدا، کریپتومریا، سرو تالاب، صنوبر اور‌آمریکانا، توت، کاج بادامی، سفید پَلَت، سِکویا سِمپرویرنس؛ در درۀ حسن آباد چالوس: زَربین، زیتون، مُورد، اَرغَوان.

در ارتفاع 500 تا 1000 متر از جمله شمال  شهرهای کیاسر و پل سفید و کلاردشت: وَلیک، بلوط، وَن، کاج بروسیا، توسکا، سدر دئودار، اَنجیلی، مَمرَز، شیردار، نارون، پَلَت؛ در مناطق نیمه مرطوب: داغداغان، سرو نقره ای، ژینکگو بیلوبا.

در ارتفاع 1000 تا 1500 متر شامل شهرهایی همچون گزنک (gazanak) و همچنین جنوب شهرهای کیاسر و پل سفید و کلاردشت: گردو، وَن (هر دو در پناه باد)، راش، سپیدار، توسکا، مَلَج، شاه توت، بلوط، گیلاس جنگلی، نوئل، کاج سیاه، فندق (در ارتفاعات).

در ارتفاع بالاتر از 1500 متر: نراد، نوئل، لاریکس، اُرس، فندق، اُوری، گیلاس جنگلی، سیاه مازُو، سدر لبنان، کاج سیاه.

 

3- استان گلستان

در نوار باریکی از حاشیۀ دریای خزر در غرب این استان شامل بندر ترکمن، بندر گز، آشوراده، گُمیش تپه: انواع گز، خَرزَهره، اوکالیپتوس، سرو تالاب، نخل زینتی.

بقیۀ جلگۀ گرگان تا ارتفاع 600 متر شامل شهرهای گرگان، علی آباد، گنبد کاووس، کلاله، مراوه‌تپه: کاج اِلدار (کاج تهران)، توت، انجیر، کاج بادامی، سفید پَلَت، زربین، زیتون، مُورد، اَرغَوان، بلوط.

در ارتفاع 600 تا 1100 متر: آزاد، بلوط، وَلیک، کاج بروسیا، سدر دئودار، شیردار، نارون، داغداغان، سرو نقره‌ای.

در نوار باریکی از ارتفاعات جنوب استان: کاج سیاه، وَن، شاه توت، بلوط، گیلاس جنگلی، فندق، اُوری، سدر لبنان، اُرس.

 

 

منابع

1- آقازمانی، جمشید، 1383، انتخاب گونه و نیاز آبی در توسعۀ جنگل و فضای سبز، راه سبحان، 106ص.

2- شیرازی، محمد حسین، 1386، چگونه درخت بکاریم و از آن حفاظت کنیم، مدیریت ترویج منابع طبیعی و آبخیزداری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، 16ص.



 
 
 
< head > < / head > < head > < / head >