سیمای منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران _ نوشهر

 مقدمه

 ایران با مساحت ۱۶۴،۸۱۹،۵۰۰ هکتار دارای 134،307،839 هکتار منابع طبیعی (8/82 درصد مساحت کشور) شامل 3/14 میلیون هکتار جنگل (8/8 درصد مساحت کشور)، 2،665،067 هکتار بیشه‌زار و درختچه‌زار (6/1 درصد)، 7/84 میلیون هکتار مرتع (3/52 درصد)، 6/32 میلیون هکتار بیابان (1/20 درصد) است و  2/33 میلیون هکتار دیگر را زمین‌های کشاورزی و شهرها و غیره تشکیل می‌دهد. 

جنگل (Forest) به بخشی از زمین گفته می‌شود که از درخت و درختچه و گیاهان علفی پوشیده شده و بین گیاهان و جانوران آن، اشتراک زیستی به وجود آمده است. کمترین مساحت جنگل را 5/0 هکتار (5000 متر مربع) در نظر می‌گیرند و تاج درختان آن نباید کمتر از 10 درصد سطح آن را بپوشاند. اگر مجموع مساحتی که تاج درختان می‌پوشاند یعنی «تاجْ پوشش» آنها کمتر از 10 درصد باشد به آن «بیشه» گفته می‌شود. با این حال در ایران به دلیل کمبود جنگل که ناشی از قرار داشتنِ اغلب مناطق کشور در نواحی خشک و نیمه‌خشک است، این مقدار را 5 درصد در نظر می‌گیرند تا مناطق بیشتری تحت عنوان جنگل محافظت شود. به دلیل این تفاوت در تعریف، مساحت جنگل‌های ایران از 1/11 میلیون هکتار (بر مبنای 10 درصد) تا 3/14 میلیون هکتار (بر مبنای 5 درصد) ذکر می‌گردد.

جنگل‌های ایران به پنج حوزۀ رویشی تقسیم می‌شود:

۱ـ جنگل‌های هیرْکانی یا خزری (شمال)، 1،942،353 هکتار (5/14 درصد).

۲ـ جنگل‌های زاگرس، 6،074،000 هکتار (4/45 درصد).

۳ـ جنگل‌های ایران و تُورانی، 4،124،000 هکتار (9/30 درصد).

۴ـ جنگل‌های خلیج فارس و عمانی، 1،088،100 هکتار (1/8 درصد).

۵ـ جنگل‌های اَرَسباران، 148،700 هکتار (1/1 درصد).   

کلیات

تشکیلات اداره کنندهٔ منابع طبیعی شمال ایران (جنگل‌های هیرْکانی) به چهار اداره کل تقسیم شده است:

1- اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گیلان

2- اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر (غرب مازندران)

3- اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ ساری (شرق مازندران)

4- اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گلستان

 حوزهٔ اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر با وسعت 662،033 هکتار معادل 9/27 درصد از مساحت استان مازندران را در بر دارد و در دامنهٔ شمالی البرز مرکزی و در غرب استان واقع گردیده است. این حوزه یکی از چهار حوزهٔ منابع طبیعی شمال ایران است که به دلیل اهمیتی که دارد به صورت اداره کل مستقل و به مرکزیت نوشهر اداره می‌شود. حوزهٔ اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر در مرکز جنگل‌های هیرکانی یا جنگل‌های شمال (جنگل‌های خزری) و در بخش البرز مرکزی قرار دارد و از رُویان تا رامسر را در بر می‌گیرد. حوزهٔ مذکور در محدودهٔ طول جغرافیایی 50 درجه و 19 دقیقهٔ شرقی تا 52 درجه و 2 دقیقهٔ شرقی و عرض جغرافیایی 36 درجه و 8 دقیقهٔ شمالی تا 36 درجه و 57 دقیقهٔ شمالی قرار دارد.

این حوزه از شمال به دریای خزر، از جنوب به حوزهٔ استحفاظی ادارات کل منابع طبیعی استان‌های قزوین و تهران، از شرق به حوزهٔ استحفاظی اداره کل منابع طبیعی استان مازندران ـ ساری، از غرب به حوزهٔ اداره کل منابع طبیعی استان گیلان متصل است.

کمینهٔ ارتفاع حوزهٔ این اداره کل، در سواحل دریای خزر با ارتفاع 27- متر و بیشینهٔ ارتفاع آن قلهٔ علم کوه در کلاردشت با ارتفاع 4850 متر است.

 بر اساس آخرین آمار، حوزهٔ این اداره کل دارای 5 شهرستان و 13 شهر و 22 دهستان است که بخش اعظم نقاط شهری آن در مناطق جلگه‌ای حاشیهٔ دریای خزر واقع شده است.

جمعیت استان مازندران بر طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1385 بالغ بر 2،978،495 نفر معادل 10/4 درصد از جمعیت کل کشور بوده است. جمعیت حوزه استحفاظی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر نیز 504،223 نفر معادل 9/16 درصد جمعیت استان مازندران و 7/0 درصد از جمعیت کل کشور است. تراکم جمعیت در حوزهٔ این اداره کل 76 نفر در هر کیلومتر مربع برآورد می‌شود.

 از تعداد کل جمعیت غرب مازندران، 240067 نفر در مناطق شهری و 264159 نفر در مناطق روستایی زندگی می‌کنند. به لحاظ وضعیت اشتغال در بخش‌های مختلف، 38/10 درصد جمعیت شاغل حوزه این اداره کل در بخش صنعت و 5/15 درصد در بخش کشاورزی و 1/74 درصد در بخش خدمات و سایر بخش‌ها می باشند.

حوزهٔ اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر با داشتن کوه‌های بلند و رودهای فراوان و آبشارهای زیبا مجموعه‌ای بزرگ از پوشش گیاهی را در بردارد. مَمْرَز (حدود 30 درصد) و راش (حدود 24 درصد) فراوان‌ترین گونه‌های درختی موجود در جنگل‌های غرب مازندران‌‌اند و درختانی همچون اَنْجیلی با رنگ‌های متنوعش در فصل پاییز، بلوطِ بُلَنْدْمازُو، تُوسکای ییلاقی، تُوسکای قِشلاقی، پَلَت، شیرْدار، خُرْمَندی، نَمْدار، وَن (زبانْ گنجشک)، آزاد نیز در آن می‌روید. همچنین گونه‌های با ارزشی همچون شِمْشاد، زَرْبین، سُرْخْدار، بارانَک، گیلاس جنگلی، سفیدْ پَلَت در این جنگل‌ها وجود دارد.   

درخت راش صنعتی‌ترین چوب را در بین درختان جنگل‌های منطقه دارد و از این نظر مرغوب‌ترین گونهٔ جنگلی محسوب می‌شود.

 

جدول 1- جنگل‌های حوزهٔ اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر به تفکیک نوع جنگل

نوع جنگل

مساحت (هکتار)

درصد

میانگین حجم در هکتار (متر مکعب)

میانگین رویش سالانه

(متر مکعب)

تولیدی

162،885

52

296

3ـ 5

حفاظتی

56،383

18

150

1ـ 2

مخروبه

93،973

30

زیر 100

-

 

منابع طبیعی غرب مازندران در قالب یک اداره کل و شش ادارهٔ تابع مدیریت می‌شود:

 

جدول 2- اطلاعات حوزهٔ اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر به تفکیک ادارات تابع

ادارهٔ منابع طبیعی و آبخیزداری

مساحت کل حوزه (هکتار)

مساحت جنگل (هکتار)

مساحت مرتع (هکتار)

مساحت شهرها و آبادی‌ها و زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها و مستثنیات و غیره (هکتار)

واحدهای منابع طبیعی  تابع

نوشهر ـ رُویان

167،789

90،204

34،625

42،960

خیرودکنار، پِیمَت، گَلَندِرود، کُجُور، صلاح‌الدین‌کلا

چالوس

161،714

79،027

53،371

29،316

کَلارُستاق، دوآب، مرزن آباد

کلاردشت

55،660

26،195

24،042

5423

مَکارُود، رُودبارَک

عباس آباد

33،561

17،435

-

16،126

نَشتارود، لَََنگا، کلارآباد

تنکابن

160،238

75،254

55،917

29،067

کُترا، قلعه‌گردن، سلیمان آباد

رامسر

83،071

25،126

29،197

28،748

دریاپشته، سخت‌سر، سادات‌شهر، چالْکرود

مجموع

662،033

313،241

197،152

151،638

 

توضیح:1- مرز ادارات منابع طبیعی ممکن است با تقسیمات کشوری متفاوت باشد. برای مثال مساحت شهرستان رامسر 72980 هکتار است ولی حوزهٔ منابع طبیعی این شهرستان 83071 هکتار مساحت دارد زیرا حوزهٔ منابع طبیعی رامسر بخشی از جنگل‌های استان گیلان را نیز در بر می‌گیرد. 2- 775 هکتار پدیده‌های بیابانی،مانند اراضی ماسه‌ایِ ساحلی، در حوزهٔ منابع طبیعی غرب مازندران وجود دارد.

 

جنگل‌داری

برای مدیریت بهتر، جنگل‌های هیرکانی یا شمال از سمت غرب (استان گیلان) به 103 حوزهٔ آبخیز یا آبریز تقسیم شده که 19 حوزهٔ آن (از حوزهٔ شمارهٔ 30 در رامسر تا حوزهٔ 48 در گَلَندِرود نور) در محدودهٔ منابع طبیعی غرب مازندران است.

هر حوزۀ آبخیز شامل منطقه‌ای با وسعت تقریبی ۳۰ هزار تا ۵۰ هزار هکتار است که تمام آب بارانی که در آن می‌بارد یا چشمه‌هایی که در آن می‌جوشد به یک رودخانه منتهی می‌شود و به دریا می‌ریزد. چون مساحت حوزهٔ آبخیز زیاد است، برای ادارۀ بهتر، آن را با توجه به عوارض طبیعی نظیر یال (خط‌ الرأس) و دره، با در نظر گرفتن همگن بودن تقریبی شرایط پستی و بلندی و شیب و جهت عمومی، به مناطقی کوچک‌تر به نام «سِری» تقسیم می‌کنند که مساحت متوسط آن 1000 تا 2000 هکتار است. اگر حوزۀ آبخیز خیلی بزرگ باشد آن را به دو یا چند بخش تقسیم می‌کنند و هر بخش به تعدادی سری تقسیم می‌گردد. برای هر سری، برنامه‌ای مدون تهیه می‌شود که در آن، ضمن برشمردن ویژگی‌های گیاهی، به خصوص درختان، وضع زمین‌شناسی، خاک‌شناسی، آب‌شناسی، هواشناسی، تعداد  آبادی‌ها و دام‌سراها و دیگر موارد مورد نیازِ منطقه ذکر می‌شود. این برنامه که به آن «طرح جنگل‌داری» گفته می‌شود، پایه و اساس تمام فعالیت‌ها در جنگل است. طرح جنگل‌داری به مجموع فعالیت‌ها و برنامه‌های مدونی که برای حفظ و احیا و توسعهٔ پایدار و بهره‌برداری اصولی با در نظر گرفتن توان رویشگاه صورت می‌گیرد اطلاق می‌شود که در آن نوع فعالیت (از قبیل حفاظت، احیا، جاده‌سازی، بهره‌برداری، جنگل‌کاری، پرورش جنگل)، زمان فعالیت (مانند سال و ماه)، مکان فعالیت (شامل قطعات و سطوح)، همچنین هزینه‌ها و درآمدها در یک دورهٔ ده ساله مشخص می‌گردد. هر طرح جنگل‌داری پس از اجرا، در مقاطع زمانیِ پنج یا ده ساله و اغلب ده ساله، برای ارزیابی فعالیت‌ها دوباره بررسی می‌شود که به آن «تجدید نظر طرح جنگل‌داری» گفته می‌شود.‌  

اجرای طرح‌های جنگل‌داری یعنی عمل کردن بر طبق کتابچهٔ طرح جنگل‌داری که شرکت‌های دولتی یا خصوصی یا تعاونی پس از طی مراحل قانونی، اجرای آن را بر عهده می‌گیرند و در ازای این فعالیت، اجازه می‌یابند زیر نظر کارشناسان ادارات کل منابع طبیعی و مطابق کتابچهٔ طرح جنگل‌داری، در حدی که به جنگل آسیب نرسد، متناسب با رویش جنگل، درختان را قطع و از چوب آن استفاده کنند. این شرکت‌ها حتی برای قطع یک درخت نیازمند کسب اجازهٔ قطع هستند و انتخاب درخت نیز بر عهدهٔ کارشناسان مجرب منابع طبیعی است. گذشته از این، شرکت‌های مجری طرح‌های جنگل‌داری، موظف‌اند در محدودۀ کاری خود با فعالیت‌هایی نظیر حفاظت، جنگل‌کاری، پرورش جنگل و جاده‌سازی به حفظ و احیا و توسعهٔ جنگل کمک کنند.

جنگل‌های غرب مازندران علاوه بر پوشش گیاهی غنی، دارای گونه‌های متعدد جانوری از جمله انواع پرندگان بومی و مهاجر و پستاندارانی همچون پلنگ، خرس قهوه‌ای، روباه، گرگ، سیاهگوش،  گوزن، کَل یا بز کوهی، قوچ البرز و گراز (خوک وحشی) است.  

 

بهره‌برداری

بهره‌برداری جنگل (Forest Harvesting) به کلیهٔ عملیات و اقدامات مربوط به قطع و استحصال درخت که منجر به خروج چوب و سایر فراورده‌های چوبی از عرصهٔ جنگل و حمل آن به مقصد نهایی (دِپو، کارخانه، بازار مصرف) می‌شود اطلاق می‌گردد. بهره‌برداری، علم و فنِ اجرای اصولی برنامه‌ها برای تحقق اهداف پرورش جنگل است و در واقع یکی از ارکان علم جنگل‌داری به حساب می‌آید که حاصل سالیان دراز کار طبیعت و انسان را به هم پیوند می‌دهد و حلقهٔ اتصال بین بخش‌های تولید زیستی و تولید صنعتی است. بهره‌برداری از جنگل یک نوع برداشت چوب از درختان جنگلی است که مترادف با موازین علمی و فنی و زیست‌محیطی باشد و در عین حال از اصول اقتصادی و اجتماعی پیروی کند زیرا رعایت نشدن این اصول باعث می‌شود بهره‌برداری خسارات زیادی به بار آورد و به فعالیتی مخرب تبدیل شود.

مهم‌ترین اصل در بهره‌برداری از جنگل، اصل استمرار تولید است. یعنی بهره‌برداری به صورتی انجام شود که موجودیت جنگل و تولید چوب و همچنین مواهب گوناگون آن به طور پیوسته محفوظ بماند. بنابراین بهره‌برداری از جنگل یک عمل یا پدیده مستقل نیست و ریشه‌های آن در طرح‌های جنگل‌داری و اصول جنگل‌بانی و به علاوه روش‌های پرورش جنگل و زادآوری آن استقرار یافته که به طور کلی هدف آن پرورش جنگل و برداشت درختان جنگلی و تولید چوب به طور مستمر و همیشگی است.

 بهره‌برداری مدون و علمی در شمال کشور از سال 1338 که نخستین طرح جنگل‌داری برای جنگل‌های لُوِه در استان گلستان تهیه شد و به ویژه از سال 1341 که جنگل‌ها و مراتع کشور ملی اعلام شد آغاز گردید. در آن زمان به دلیل کمبود و حتی نبود نیروی کارشناسی لازم، اغلب از کارشناسان خارجی استفاده می‌شد. گذشته از این، خو گرفتن مردم به این موضوع که بهره‌برداری جنگل باید به صورت علمی و صنعتی باشد نه سنتی، نیازمند زمانی طولانی بود.

مقصود از رعایت اصول علمی و فنی در بهره‌برداری از جنگل آن است که بیشترین بهره در عین کمترین خسارت از جنگل برده شود. رسیدن به این هدف مستلزم وجود طرح‌های جنگل‌داری دقیق و برنامه‌ریزی و حساب شده و همچنین کارشناسان مجرب و حتی کارگران ماهر است. به این موارد باید ماشین‌های مناسب بهره‌برداری را هم اضافه کرد که از ملزومات بهره‌برداری علمی و صنعتی محسوب می‌شود.

در حدود 50 درصد درختان شمال کشور را درختانی با قطر بالای ۶۵ سانتی‌متر تشکیل می‌دهد. در مجموع، درختان مسن و قطورِ زیادی در جنگل‌های شمال وجود دارد که قطع حساب شدهٔ آنها ضمن افزایش تولید چوب سایر درختان موجود، فرصت مناسبی برای رویش نهال‌ها و درختان جوان فراهم می‌کند. بهره‌برداری، به موازات جنگل‌کاری، پرورش جنگل، جاده‌سازی، حفاظت و توسعه، یکی از برنامه‌های اعمال مدیریت طرح‌های جنگل‌داری است که با حذف تعدادی از درختان مسن و معیوب و درختانی که مزاحم درختان مرغوب هستند کیفیت جنگل را بهبود می‌بخشد.

خصوصیات و ویژگی‌های منحصر به فرد چوب باعث شده است در زندگی ما کاربرد گسترده‌ای داشته باشد. بیش از 4500 نوع محصول و فراورده شامل گروه وسیعی از محصولات صنایع تبدیل مکانیکی چوب از انواع محصولات ساخته شده از چوب خام مثل صنایع دستی و سرویس مبلمان و لوازم اداری و منزل و دیوارَک (پارتیشن) و کابینت گرفته تا فراورده‌هایی مثل تخته خرده چوب (نئوپان و MDF) و روکش و تخته لایه و صنایع تبدیل نیمه شیمیایی شامل انواع خمیر کاغذ و مقوا و سِلولز خام و الیاف مصنوعی و صنایع تقطیری شامل اسید اَسِتیک و اسید فُرْمیک و غیره از آن استحصال می‌شود. در غرب مازندران یک کارخانهٔ تخته خرده چوب و  474 کارگاه صنایع چوب شامل 420 کارگاه درودگری و 48 کارگاه چوب‌بری و جعبه‌سازی و 6 کارگاه متفرقه وجود دارد.

جدول 3- تولیدات چوبی 25 سالهٔ حوزهٔ اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری نوشهر(1365 – 1389)

 نوع  فرآورده

 

سال بهره‌برداری

گرده‌بینه

(متر مکعب)

الواری (مترمکعب)

تراورس (متر مکعب)

کاتین و لارده (متر مکعب)

تیری و تونلی (متر مکعب)

هیزم

(متر مکعب)

زغال (مترمکعب)

جمع

1365

6149

51703

10571

572

33579

20667

107520

230761

1366

9983

31634

13048

930

33243

54705

103014

246557

1367

16785

32734

15826

649

44139

44149

80568

234850

1368

11751

49078

25622

1341

47249

22682

106122

263845

1369

17005

34517

17169

1856

66385

29476

75954

242362

1370

15366

28266

18322

869

61289

22752

74004

220868

1371

18967

41057

23567

878

61098

25219

57696

228482

1372

/ 0 نظر / 101 بازدید